Malatya tarihinin ve Türk kültürünün en büyük yapı taşlarından biri olan Battal Gazi Destanı, sadece tozlu kitap sayfalarında kalan bir metin değil; Malatya’nın sokaklarında, köylerinde ve dağlarında hala yaşayan canlı bir hafıza. Araştırmacı Sevgi Dal tarafından yapılan yerel saha derlemeleri, Malatya halkının yüzyıllardır kulaktan kulağa aktardığı ve resmi tarihin yazmadığı ezber bozan gerçekleri gün yüzüne çıkardı.
Uluslararası Folklor Akademi Dergisi'nde yayımlanan bilimsel rapor, Malatya merkez ve köylerinde yaşayan vatandaşların hafızasındaki Battal Gazi figürünün, resmi tarih kitaplarından çok daha farklı ve gizemli bir boyutta olduğunu kanıtladı.
TARİH KİTAPLARI "ABDULLAH" DİYOR, MALATYA "CAFER"!
Tarihi kaynaklar ve akademik İslam ansiklopedileri incelendiğinde, Emevi-Bizans savaşlarında büyük kahramanlıklar gösteren Battal Gazi'nin asıl adının Abdullah olduğu bilgisiyle karşılaşılır. Ancak Malatya’da nesilden nesle aktarılan sözlü gelenek bu bilgiyi tamamen reddediyor.
Malatya halkının hafızasında kahramanın gerçek adı her zaman Cafer olarak geçiyor. Halk, onun tarihi ve askeri kimliğini değil, tamamen menkıbevi ve destansı şahsiyetini benimsemiş durumda. Gücü ve imanından dolayı ona "yenilmez, güçlü" anlamına gelen "Battal" unvanını ise alt ettiği Roma savaşçısı Ammar’ın (Ahmet Turan) verdiği anlatılıyor.
ATININ İSMİ BİLE BAMBAŞKA AŞKAR MI, DÜLDÜL MÜ?
Yazılı Battalnâme metinlerinde Battal Gazi'nin can dostu, sadık atının adı Aşkar olarak kaydedilmiştir. Fakat Malatyalı kaynak kişilerden derlenen sözlü ürünlerde ezber bozan bir detay dikkat çekiyor: Malatya halkına göre bu atın adı Düldül!
Halk, peygamber soyundan geldiğine (Seyyid) inandığı Battal Gazi’yi İslam tarihinin en büyük kahramanlarından Hz. Ali ile özdeşleştirmiş ve atına da Hz. Ali’nin efsanevi atı Düldül’ün ismini vermiş durumda.
TEPEHAN’DAKİ MAĞARANIN GİZEMLİ SESLERİ
Saha araştırmasında, Malatya’nın Tepehan bölgesinde kulaktan kulağa yayılan inanılmaz bir efsane de kayıt altına alındı. Anlatılara göre:
- Battal Gazi, atı Düldül’ü bu bölgedeki bir uçurumda yer alan mağarada, taşı oyarak yaptığı yemlikte besliyordu.
- Bölge halkı arasında, bugün bile o mağarayı ziyarete gidenlerin "bir atın yem yediği andaki çiğneme seslerini" net bir şekilde duyduğuna inanılıyor.
FIRAT NEHRİ'NDEKİ 1 TONLUK TAŞ VE GİZEMLİ RUM KIZI
Makalede yer alan ve Malatya kültürünün derinliğini gösteren en dokunaklı efsane ise Battal Gazi’nin en yakın silah arkadaşı Abdülvehhab Gazi ile ilgili.
Efsaneye göre, düşmanla savaşırken yaralanan Abdülvehhab Gazi’ye gizlice su taşıyan ve ona aşık olan Hristiyan bir Rum kızı, kendi öz kardeşleri tarafından okla vurulur. Abdülvehhab Gazi, bu infaza engel olmak için 1 tondan daha ağır olan devasa bir taşı fırlatsa da genç kızı kurtaramaz. Karakaya Barajı’nın suları altında kaldığı bilinen bu taş ve efsane, ardında asırlık bir vasiyet bıraktı.
Asırlık Vasiyet Ritüeli Yaşatıyor: Abdülvehhab Gazi, kendisine yardım ederken şehit olan bu gizemli kız için "Benden önce hep bu kızı ziyaret edin" vasiyetinde bulunmuştur. Bugün Malatya’da çocuğu olmayanlar, şifa arayanlar veya erkek çocuk duası etmek isteyenler, Elazığ-Malatya sınırındaki yüksek kayalıkta bulunan Abdülvehhab Gazi türbesine çıkmadan önce, vasiyete uyarak hemen aşağıda bulunan o gizemli kızın türbesini ziyaret edip kurban kesiyorlar.
ÖLÜMÜNDEKİ BÜYÜK SIR GERÇEK BİR MEZARI YOK MU?
Yazılı destan metinlerinde Battal Gazi'nin Katanos Kayser ile cenk ederken aldığı yaralarla şehit olduğu ve üzerinin bir tufan yağmuruyla toprakla örtüldüğü anlatılır. Ancak Malatya’nın Battal Gazi ilçesindeki sözlü hafıza, olayı çok daha mistik bir boyutta taşıyor.
Malatyalı anlatıcılara göre Eskişehir-Bilecik dolaylarında şehit olan kahramanın ardından öyle büyük bir tufan koptu ki, sel suları Battal Gazi'nin mübarek bedenini alıp götürdü ve yok etti. Bu yüzden halk arasında Battal Gazi’nin aslında gerçek bir mezarının olmadığı, bilinen yerlerin ise birer saygı makamı olduğu inancı hâkim.
1200 YILLIK SÖZLÜ KÜLTÜRÜN ZAFERİ
Sevgi Dal’ın uluslararası literatüre kazandırdığı bu çalışma, Malatya halkının tarihine ve kahramanlarına nasıl sahip çıktığını bir kez daha kanıtlıyor. Tam 12 asırdır kitaplar ne yazarsa yazsın; Malatya’nın surları, Tepehan’ın mağaraları ve baraj sularının altındaki gizemli hikayeler, Battal Gazi’yi halkın kalbinde tamamen kendine has, bambaşka bir kahraman olarak yaşatmaya devam ediyor.
Haber Kaynağı: Dal, S. (2019). Malatya’da Yaşayan Bir Anlatı Olarak Battal Gazi Destanı. Uluslararası Folklor Akademi Dergisi. Cilt: 2, Sayı: 2, 311-322.
