Malatya’nın zengin kültürel mirasını ve kadın emeğini gözler önüne seren akademik bir çalışma, geleneksel bez bebeklerin sadece birer oyuncak olmadığını, kültürel kodları geleceğe taşıyan yaşayan birer hafıza olduğunu ortaya koydu. Fatih Solmaz ve Ahmet Bektaş tarafından kaleme alınan "Malatya Yöresinde Folklorik El Sanatı Ürünlerinden Oyuncak Bez Bebek: Azet Bacı Örneği" başlıklı araştırma, özellikle Yeşilyurt (Çırmıktı) yöresine ait "Azet Bacı" bebeği üzerinden somut kültürel mirasın izini sürdü. Çalışma, bu el sanatının hem çocukların gelişimindeki toplumsal rolünü hem de kadın girişimciler eliyle bölge ekonomisine sunduğu katkıyı detaylı verilerle gözler önüne serdi.
KÜLTÜREL BELLEK VE TOPLUMSAL ROLLER BEZ BEBEKLERLE AKTARILIYOR
Araştırmada el sanatlarının köklü geçmişine değinilerek bez bebeklerin toplumun aynası olduğu şu sözlerle ifade edildi:
“Geleneksel, folklorik el sanatları içerisinde değerlendirilen oyuncak bez bebeklerin yapım tarihi çok eski dönemlere dayanmaktadır. Folklorik giyim tarzı, yöresel nakışları, süsleme detayları ve sembolleri ile bölge kültürünün aktarımına yardımcı olan bez bebekler; somut kültürel mirası, sanatsal ve estetik unsurları içinde barındırmaktadır.”
Bez bebeklerin çocuk dünyasındaki ve sosyalleşmedeki yerine dikkat çeken yazarlar, bu oyuncakların pedagojik ve toplumsal işlevini şu şekilde açıkladı:
“Bez bebekler, bir milletin kültürel kodlarının, toplumsal rollerinin kuşaktan kuşağa aktarılmasına hizmet etmektedir. Bu oyuncaklar, kültürel yapı içerisinde ortaya çıktıkları halkların çocuklarını eğlendirmektedir. Aynı zamanda liderlik, yardımlaşma, paylaşma ve iş birliği gibi sosyal becerilerin gelişimine de katkıda bulunarak bireylerin gelecekteki yaşantılarına yön vermektedir.”
MALATYA’NIN KADİRŞİNAS "BACI"LARI VE GÜNDELİK YAŞAM TASVİRLERİ
Malatya’nın tarih boyunca medeniyetlerin geçiş güzergâhı olmasının getirdiği zenginlik, üretilen figürlerin isimlerine ve temalarına da yansıyor. Bölgede eldeki kumaş artıklarının değerlendirilmesiyle gelişen bu sanatın, tamamen yerel insan tipolojisinden beslendiği belirtiliyor:
“Malatya’da folklorik kadın bez bebeklerin adları; Aşhan Bacı, Azet Bacı, Eşe/Ayşe Bacı, Fatma ve Hatice Bacı’dır. Malatya ağzında ‘bacı’ adlandırması kadınlar arasında ‘kardeş’ anlamında kullanılır. Adı geçen kadınlar, bölgede en çok rastlanan isimler olup genel özellikleri yardımsever, misafirperver ve kadirşinas olmalarıdır. Söz konusu bu insan tipi ve davranış örüntüleri, bez bebekler aracılığıyla somutlaştırılarak sanatsal bir ürüne, oyuncağa dönüşmektedir.”
Bölgedeki üretimin iki önemli merkezi öne çıkıyor: Aşhan Bacı bebeğinin patentini alarak dünyaya açılan Cevdet Bozdağ ve Yeşilyurt Girişimci Kadınlar Derneği. Özellikle Bozdağ’ın 1998 yılından beri ürettiği ve ABD ile Almanya dahil birçok ülkeye ihraç ettiği bebeklerin, Malatya’nın ekonomik hayatını birebir yansıttığı aktarılıyor. Bu bebekler; ekmek açan, tandır yakan, yorgan diken, saban süren, yün eğiren kompozisyonların yanı sıra "analı-kızlı, köfte, pestil ve en önemlisi kayısı patiği gibi ekonomik yapının temsilini ve işleyişini" minyatür birer sanat eseri olarak canlandırıyor.
YEŞİLYURT’UN SİMGESİ: AZET BACI
Çalışmada nitel araştırma yöntemi ve doğrudan gözlemle detaylıca incelenen "Azet Bacı" modeli ise Yeşilyurt Girişimci Kadınlar Derneği bünyesinde, tarihi konaklarda üretiliyor. Azet Bacı’nın bölge insanının adeta bir timsali olduğu vurgulanırken, tasarımı hakkında şu değerlendirmelere yer veriliyor:
“Azet Bacı oyuncak bez bebekleri yalnızca Girişimci Kadınlar Derneği tarafından üretilip pazarlanmaktadır. Bu bez bebekler, Yeşilyurt insanının günlük hayatını tasvir eden kompozisyonları ve yöresel kıyafetleriyle dikkat çekmektedir. Azet Bacı; bebekler, giyim tarzı ve iş üzerindeki kompozisyonlarıyla bölge insanının günlük hayatını ve dünyaya bakışını doğrudan ve dolaylı olarak yansıtır.”
GELECEĞE TAŞINMASI İÇİN DESTEK ŞART
Araştırmanın sonuç bölümünde, bez bebeklerin hem kültürel tanıtım hem de yerel kalkınma için barındırdığı büyük potansiyele dikkat çekiliyor. Yazarlar, bu geleneksel üretimin sürdürülebilir kılınması adına yerel yönetimlere ve sivil toplum kuruluşlarına şu çağrıda bulunuyor:
“Azet Bacı ve benzeri bez bebeklerin üretiminin sürdürülebilir hâle getirilmesi, tanıtım faaliyetlerinin artırılması ve üreticilerin desteklenmesi büyük önem taşımaktadır. Yerel yönetimler, ilgili kamu kurumları ve sivil toplum kuruluşlarının sağlayacağı destekler sayesinde hem bölgesel kültürel mirasın korunması hem de kadın girişimciliğinin güçlendirilmesi mümkün olacaktır. Böylece bez bebekler, yalnızca geçmişin bir yansıması değil aynı zamanda kültürel sürekliliğin ve yerel kalkınmanın etkin bir unsuru olarak geleceğe taşınabilecektir.”
Fotoğraflar ilgili araştırma makalesinden alınmıştır.
