Dünya, Malatya’yı ilk şehir devletinin kurulduğu ve bürokrasinin doğduğu UNESCO Mirası Arslantepe ile tanıyor. Ancak Fırat’ın bereketli toprakları üzerine kurulan bu kadim şehir, insanlık tarihi açısından Arslantepe'den çok daha fazlasına ev sahipliği yapıyor.
Açık hava müzesini andıran Malatya'da, bir kısmı bugün Karakaya Baraj Gölü'nün suları altında kalmış olsa da Neolitik Devrim'den ilk devlet yapılarına, Urartu garnizonlarından Mezopotamya kültürünün izlerine kadar tarihin seyrini değiştiren tam 6 devasa höyük bulunuyor.
İşte buluntularıyla arkeoloji dünyasını sarsan ve medeniyet tarihini yeniden yazdıran Malatya’nın o 6 tarihi noktası...
1. Arslantepe Höyüğü İlk Devletin ve Aristokrasinin Doğduğu Merkez
Battalgazi ilçesindeki Orduzu Beldesinde yer alan Arslantepe Höyüğü, sadece Malatya’nın değil dünya tarihinin en kritik eşiklerinden biridir. UNESCO Dünya Mirası Kalıcı Listesi'nde yer alan höyük; Geç Kalkolitik Dönem'den Demir Çağı'na, Hitit'ten Roma ve Bizans'a kadar pek çok medeniyete ev sahipliği yapmıştır.
Tarihi Değiştiren Yönü: Anadolu’da ‘İlk Şehir Devleti’ yapılarının ortaya çıktığı; kent yaşamı, sosyal sınıflaşma ve bürokrasinin filizlendiği resmi, dini ve kültürel bir merkezdir.
Öne Çıkan Buluntular: Kazılarda 5 bin 700 yıllık çocuk iskeletinden seramik parçalarına, ok uçlarından boncuklara, çakmak taşlarından müzik aletlerine kadar medeniyet tarihini yeniden yazdıracak paha biçilmez eserler çıkarılmıştır.
2. Cafer Höyük Neolitik Devrim ve Sular Altındaki 9 Bin Yıl
Battalgazi ilçesi Cafer Köyü sınırlarında yer alan ve bugün Karakaya Baraj Gölü suları altında bulunan Cafer Höyük, bölgenin 9 bin yıl önce iskan edildiğini gözler önüne seriyor.
Tarihi Değiştiren Yönü: Paleolitik Çağ insanlarının mağaralardan çıkıp yabanıl tahıl toplayıcılığıyla yerleşik yaşama geçtiği ve ardından tarıma başladığı (Neolitik Devrim) Bereketli Hilal’in ilk yerleşimlerindendir. Anadolu’nun ilk kentsel yerleşimlerinden biri olan höyük, uygarlığın sadece Mezopotamya ile sınırlı olmadığını M.Ö. 7 binyıllarında tarihlenen kalıntılarıyla kanıtlamıştır.
Öne Çıkan Buluntular: Kurtarma kazılarında erken döneme ait çok odalı hücre planlı, tek odalı dikdörtgen planlı evler ve taş-çakıl temeller üzerine kerpiçten inşa edilmiş yapılar ortaya çıkarılmıştır.
3. Değirmentepe Höyüğü Obeid Kültürünün Kuzeydeki En Güçlü Kalesi
Battalgazi (Eski Malatya) ilçesinin kuzeydoğusunda yer alan ve Cafer Höyük gibi Karakaya Baraj Gölü suları altında kalan Değirmentepe, M.Ö. 5 binyılında kent uygarlıklarına doğru öncü adımların atıldığı devasa bir ören yeridir.
Tarihi Değiştiren Yönü: M.Ö. 5. binyılın sonu ile 4. binyılın başlarında, Sümer uygarlığının kaynağı olarak bilinen Obeid kültürünün Toroslar’ın kuzeyindeki en iyi temsilcisidir.
Öne Çıkan Buluntular: Kalkolitik Dönem mimarisinde; geleneksel Anadolu mimarisi ile Mezopotamya mimarisinin bir arada harmanlandığı ve izlendiği en eşsiz yerleşim yeridir.
4. Köşkerbaba Höyük Fırat Kıyısındaki Urartu İleri Karakolu
Malatya il merkezinin 30 kilometre kuzeydoğusunda bulunan ve baraj suları altında kalan bir diğer nokta olan Köşkerbaba Höyük, bölgenin askeri ve stratejik önemini belgeliyor.
Tarihi Değiştiren Yönü: Orta Demir Çağı'nda Urartuların, Geç Hitit Krallıkları ile olan ilişkilerinde Fırat'ın batı kıyısında kurdukları stratejik bir Urartu garnizonu (ileri üssü) konumundadır.
Öne Çıkan Buluntular: M.Ö. 1. binyılında tarihlendirilen yonca ağızlı testiler, mataralar, atkılı kule biçimli ayakları olan çanaklar ile M.Ö. 3. binyılın son çeyreğine ait geometrik ve doğadan alınma motiflerle bezeli çok özel kaplar bulunmuştur.
5. Pirot Höyük (İkiz Höyük) Katman Katman Çağlar Arası Yolculuk
Malatya ilinin yaklaşık 42 kilometre doğusunda yer alan Pirot Höyük, barındırdığı katmanlarla adeta bir tarih ansiklopedisi niteliğindedir.
Tarihi Değiştiren Yönü: Bizans ve Orta Çağ'dan başlayıp Demir Çağı, Tunç Çağı ve Geç Kalkolitik Çağ'a; hatta Halaf Kültürü'nden Obeyd Kültürü'ne geçişe kadar kesintisiz bir tarih akışı sunar.
Öne Çıkan Buluntular: M.Ö. 1. binyılın başlarına tarihlenen pişmiş topraktan silindir ağırlıklar, siyah taştan bir silindir mühür, M.Ö. 2. binyılına ait çark yapımı kaplar, ince hamurlu testiler ve Halaf çanak çömlekleri elde edilmiştir.
6. İmamoğlu Höyük Baraj Ortasındaki Ada ve Gizemli "Merdivenli Ev"
Malatya il merkezinin 15 kilometre kuzeydoğusunda yer alan ve Karakaya Baraj Gölü’nün su tutmasıyla bir ada haline gelen İmamoğlu Höyüğü, Kalkolitik Çağ’dan Roma Dönemi’ne kadar geniş bir zaman dilimini kapsıyor.
Tarihi Değiştiren Yönü: Erken Tunç Çağı tabakalarında Arslantepe’dekilerle büyük benzerlik gösteren dairesel planlı üç ev ve tepenin tüm üstünü kaplayan "Merdivenli Ev" adında 9 odalı devasa bir konak yapısı barındırmasıdır.
Öne Çıkan Buluntular: Temelden itibaren kerpiçten yapılıp beyaz renkte badanalanmış duvarlar, güney ve kuzeyde yer alan iki ayrı devasa mutfak (5,5x5,5 m ve 5x5 m) ile İlk Tunç Çağı'na ait fırın odası ve kubbeli ekmek fırınları gün yüzüne çıkarılmıştır.
Malatya denince çoğumuzun aklına ilk olarak Arslantepe gelse de, Fırat’ın bağrında saklanan bu 6 devasa höyük, medeniyetin bu topraklardan dünyaya yayıldığının en somut kanıtı. Ne yazık ki bu mirasın büyük bir bölümü bugün Karakaya Barajı'nın serin suları altında sessizce yatıyor... Sizce sular altında kalan bu tarihi mirasımız yeterince tanıtılıyor mu? Bu höyüklerden daha önce duyduklarınız var mıydı?
