6 Şubat depremlerinin en derin izler bıraktığı kentlerin başında gelen Malatya’da, bir yandan yaralar sarılmaya ve yeni yapılar yükselmeye çalışılırken; diğer yandan kentin tarihsel ruhunu, komşuluk bağlarını ve kimliğini koruma mücadelesi veriliyor. İnönü Üniversitesi BAP Birimi tarafından desteklenen ve Doç. Dr. Murat Sezik imzasıyla İdealkent Dergisi’nin 51. sayısında yayımlanan araştırma makalesi, Malatya’nın deprem sonrası sosyo-mekânsal ve kültürel tablosunu çarpıcı verilerle ortaya koydu.
Nitel araştırma yöntemleriyle; literatür taraması, resmi belge analizleri, İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ile AFAD yetkililerinin yanı sıra Kent Konseyi ve kent sakinleriyle yapılan odak grup görüşmelerine dayandırılan çalışma, Malatya’da sadece binaların değil, bir yaşam tarzının da dönüşüm sancısı çektiğini belgeledi.
Akpınar, Saray ve Niyazi Mahallesi’nde 'Soylulaştırma' ve Göç Tehlikesi
Araştırmanın en dikkat çeken bölümlerinden birini, Malatya’nın ticari ve sosyal kalbi sayılan tarihi mahallelerdeki yıkımın boyutları oluşturdu. Yeşilyurt ve Battalgazi ilçelerinde yaşanan ağır yıkımların ardından Akpınar, Saray ve Niyazi gibi köklü mahallelerdeki nüfus profilinin değişmeye başladığına dikkat çekildi.
Artçı sarsıntılar ve barınma krizleri nedeniyle kentin kimliğini bilen, oranın kültürünü yaşatan yerleşik halkın akraba yanlarına veya başka bölgelere taşındığı; onların yerini ise kent kimliğini henüz tanımayan yeni bir nüfus profilinin almaya başladığı kaydedildi. Rant değeri yüksek olan bu tarihi mahallelerde "soylulaştırma" riskine karşı uyarıda bulunulan raporda, şu ifadelere yer verildi:
"Mahalleler insan için sadece barınma ihtiyacını karşılayan yapılar bütünü değildir; sokaklarında karşılaşılan, kişisel hatıraların biriktirildiği ve aidiyetin kurulduğu alanlardır. Rant değeri yüksek olan Akpınar, Saray ve Niyazi gibi mahallelerde uygulanan projelerde soylulaştırma yaklaşımlarından uzak durulmalı, buralarda yaşayan insanlar kentin farklı yerlerine dağıtılmadan kendi mahallelerine yerleştirilmelidir."
"Konut Yapıyoruz Ama Yaşamı Kurmuyoruz!"
Afet sonrası kentsel yeniden üretim pratiklerinin yalnızca fiziksel inşaat faaliyetlerinden ibaret görülemeyeceği belirtilen araştırmada, TOKİ ve Rezerv Alan uygulamaları da mercek altına alındı.
Özellikle 6306 sayılı kanun kapsamında uygulanan rezerv alan projelerinde ve TOKİ konutlarında tip projelerin öne çıktığı, bu durumun da Malatya’nın geleneksel avlulu yaşam biçimini, sokak dokusunu ve komşuluk ilişkilerini zayıflattığı ifade edildi. Çalıştay verilerine de atıfta bulunulan raporda, kentsel dönüşümdeki temel eksiklik "İnsanları konutlara yerleştiriyoruz ama yaşamı kurmuyoruz" tespitiyle özetlendi.
Yeni inşa edilen cadde ve sokaklara, Malatya halkının hafızasında yer etmiş eski tarihi isimlerin verilmesinin toplumsal aidiyet açısından hayati önem taşıdığı vurgulandı.
Asırlık Miras Ağır Yaralı Yeni Cami’den Beşkonaklar’a Şehrin Sembolleri
1838 yılında yerleşimin Eski Malatya’dan (Aşağı Şehir) Aspuzu bağlarına taşınmasıyla şekillenen modern kent merkezindeki kültür varlıklarının depremden ağır darbe aldığı raporda detaylandırıldı.
Yeni Cami (Hacı Yusuf Cami): II. Abdülhamid’in desteğiyle 1912’de tamamlanan ve klasik Osmanlı mimarisini yansıtan tarihi yapı, depremde büyük yıkım yaşadı.
Eski Malatya Ulu Cami: 1224 yılında Alaaddin Keykubat döneminde yapılan ve mimarlık tarihi açısından İran’daki Büyük Selçuklu camilerinin Anadolu’daki tek örneği sayılan efsanevi yapı, Elazığ depreminin ardından restorasyondayken 6 Şubat depremleriyle tekrar yıkıma uğradı.
Beşkonaklar, Hükümet Konağı, Gazi İlkokulu ve Tren Garı: Saray Mahallesi’ndeki sivil mimari örneği ahşap ve kerpiç Beşkonaklar hasar alarak restorasyona alınırken; 1941’de açılan anıt eser Hükümet Konağı yıkılarak rekonstrüksiyon (aslına uygun yeniden yapım) sürecine girdi. 1931’de açılan Tren Garı ve 'Taş Mektep' olarak bilinen Gazi İlkokulu’nda da restorasyon çalışmalarının sürdüğü bilgisi paylaşıldı.
Akademik Kaynak: Sezik, M. (2026). 6 Şubat Depremlerinin Malatya Kent Kimliği ve Kültür Varlıkları Üzerindeki Etkileri ve Yerel Yönetimlere Yönelik Öneriler. İdealkent Dergisi, Yıl: 2026, Sayı: 51, ss. 1891649. [DOI: 10.31198/idealkent.1891649]
Proje Destekçisi: İnönü Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri (BAP) Birimi
Saha Verileri ve Analizler: Malatya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Tescilli Envanter Kayıtları, Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü Hasar Tespit Verileri, AFAD Kayıtları ve TCDD 5. Bölge Müdürlüğü Belgeleri
