Doğu Anadolu'nun en önemli tarım merkezlerinden Malatya'da, kentin fiziki yapısını oluşturan ovalar ve vadiler barındırdıkları jeolojik özelliklerle dikkat çekiyor. Yüksek dağlarla çevrili dev çöküntü alanlarından sarp boğazlara kadar Malatya topoğrafyası, kentin su ve toprak dengesini doğrudan etkiliyor.
Verimli Toprak Ama Yüksek Geçirgenlik Malatya Ovası
Tohma, Sultansuyu ve Fırat vadileri arasında yer alan Malatya Ovası, 830 km²'lik geniş yüzölçümüyle kentin en önemli düzlüğünü oluşturuyor. Ortalama yükseltisi 900 metre olan ve bin 500 metreye kadar çıkan platolar ile yüksek dağlarla çevrelenen ova, batı-doğu yönünde uzanan bir çöküntü alanıdır. Akarsuların taşıdığı genç alüvyonlarla dolması sonucu oluşan ovanın merkezinde bu dolgu tabakasının kalınlığı 50 ile 100 metre arasında değişirken, kenarlara doğru incelmektedir.
Ova genelde düz bir yapı sunsa da çevreden inen küçük akarsuların açtığı 60-100 metrelik derin vadiler nedeniyle hafif dalgalı bir form kazanmıştır. Kalın bir toprak tabakası ile kaplı ve son derece verimli olan Malatya Ovası'ndaki en büyük coğrafi çelişki ise yapısından kaynaklanıyor: Ova çok geçirgen olduğundan su tutmaz ve çabuk kurur. Bu durum tarımsal üretimde sulamayı kritik hale getirirken; 1975'te Tohma üzerinde yapılan Medik Barajı, Sultansuyu ve Beylerderesi kaynaklarından yararlanılarak alanlar sulamaya açılmıştır.
Yüksek Düzlükler ve Bölgedeki "Yazı" Alanları
Malatya Ovası'nın çevresinde yer alan ve farklı yükseltilere sahip diğer ova ve düzlükler ise şu özellikleri taşıyor:
Doğanşehir Ovası: Tohma vadisine güneyden açılan Sultansuyu vadisinin her iki yanına sıralanmış düzlüklerden oluşur. Suçatı’ndan sonra daralan ova, ilçe merkezinde bin 250 metre yükseltiye ulaşır. Sultansuyu ve kolları ovadan derin olmayan yataklarda akar.
Mığdı Düzü: Darende'nin doğusunda ve güneydoğusunda 50 km²'lik bir alanı kaplar. Akarsuların taşıdığı alüvyonlarla dolan toprakları son derece verimlidir. Ancak yeşil örtü yalnızca su kenarlarındaki söğüt ve kavak ağaçlarından oluşmaktadır.
Erhaç Düzü ile Arga ve Ören Yazıları: Sultansuyu ile Tohma vadisi arasındaki üçgen alanı dolduran bu dalgalı düzlüklerin yükseltisi, Malatya Ovası'na göre daha fazladır.
Mandıra, Tafta ve Milli Yazıları: Yarı ova niteliğindeki alanlardan Mandıra düzü Sultansuyu ile Beylerderesi arasında; diğerleri ise Beylerderesi'nin doğusunda kalır. Bu alanlar daha yüksek ve dalgalıdır.
İzollu Ovaları: Malatya Dağları'ndan başlayarak kuzeydoğu yönünde Karakaya Baraj Gölü’ne açılan taraçalı düzlüklerdir. Fırat Nehri'nin Kömürhan Boğazı'na kadar uzanan kesiminde yer alır.
Vadilerdeki Farklı Kader Kuruyan Yataklar ve 100 Kilometrelik Sarp Boğaz
Kentin su akışını şekillendiren üç büyük vadi ise birbirinden tamamen farklı coğrafi özellikler sergiliyor:
Fırat Vadisi: Türkiye'nin en önemli vadilerindendir. Derin ve sarp yapısıyla keskin dirsekler çizer. Söğütlü Çayı ile birleştikten sonra genişleyen vadi, zaman zaman kollara ayrılarak adacıklar oluşturur. Malatya dağlarının doğu ucunda yeniden daralarak 100 kilometreden uzun, sarp bir boğaza (Kömürhan Boğazı) dönüşür ve il sınırları dışına çıkar.
Tohma Vadisi: Sivas'tan iki kol halinde başlayıp Darende'nin doğusunda birleşerek Mığdı Düzü'nü oluşturur. Doğuya doğru ilerleyip Sultansuyu vadisi ile birleşerek genişler. Vadi tabanında Malatya ve Doğanşehir ovaları ile Erhaç ve Yazıhan düzlükleri sıralanır.
Kuruçay Vadisi ve Çapıtlı Yazısı: Yama Dağı’nın batı eteklerinden başlar. Yöredeki aşınmış yeryüzü şekilleri nedeniyle Tohma vadisindeki sarp ve dar boğazlar burada yoktur. Vadide Hasançelebi yöresini kaplayan 20 km uzunluğunda ve 10 km genişliğinde Çapıtlı Yazısı yer alır.
Yazıhan Düzü: Tohma ve Kuruçay vadilerinin Fırat'a açıldığı noktada bulunur. Malatya Ovası'ndan Tohma Suyu ile ayrılır. Malatya Ovası'na göre daha yüksekte kalan bu alan, su kaynakları kıt olduğu için kuru ve çıplaktır. Tohma Suyu ova yüzeyine göre derinde kalırken, Kuruçay ise yaz aylarında tamamen kurumaktadır.
Malatya coğrafyasına dışarıdan bakıldığında sıradan düzlükler gibi görünen bu alanlar, aslında kentin hem en büyük şansı hem de en büyük kırılganlığı. Toprağın yüzeyindeki yüksek verim ile derindeki yüksek geçirgenlik arasındaki bu sessiz çelişki, Medik Barajı gibi mühendislik hamlelerini kentin kaderi haline getiriyor. Kömürhan'dan Yazıhan'a uzanan bu topoğrafik haritayı anlamadan, Malatya'nın su ve tarım geleceğini okumak mümkün değil.
