Dünya genelindeki insanların yaklaşık yüzde 90'ı günlük işlerinde sağ elini tercih ederken, solak bireylerin oranı uzun yıllardır düşük seviyelerde kalıyor. 2020 yılında yayımlanan kapsamlı bir meta-analiz, küresel nüfusun yüzde 10,6'sının solak olduğunu ortaya koydu. Farklı coğrafyalarda ve kültürlerde bu oranların benzerlik göstermesi, el tercihini şekillendiren temel faktörlerin yetiştirilme tarzından ziyade biyolojik mekanizmalara dayandığına işaret ediyor.
ANNE KARNINDA BAŞLAYAN TERCİH
Bilimsel araştırmalar, sağ veya sol el baskınlığının doğumdan çok daha önce, rahim içindeki gelişim evresinde ortaya çıktığını gösteriyor. Gebeliğin yaklaşık 10'uncu haftasına odaklanan İngiliz bilim insanı Peter Hepper, birçok fetüsün sağ elini daha sık hareket ettirdiğini belirledi. Doğum sonrası dönemde yapılan gözlemler, rahim içindeki bu eğilimin büyük oranda sürdüğünü doğruladı. Süreci inceleyen araştırmacılar bu durumu, sinir sisteminin erken dönemdeki gelişimiyle ve beynin iki farklı yarım küresi arasındaki iş bölümüyle ilişkilendiriyor.
İnsan bedeni dışarıdan bakıldığında simetrik görünse de beynin işleyiş biçimi bu simetriye uymuyor. Dil merkezlerini barındıran sol beyin yarım küresi sağ eli yönlendirirken, sol elin kontrolünü sağ yarım küre üstleniyor.
GENETİK HARİTA VE EVRİMSEL SÜREÇ
El tercihini tek bir genin belirlediği yönündeki eski inanışlar güncel genetik araştırmalarla geçerliliğini yitirdi. Nature Human Behaviour dergisinde yayımlanan ve 1,7 milyondan fazla kişinin genetik verilerini derleyen çalışma, solaklık veya iki eli de kullanabilme becerisiyle ilişkili çok sayıda genetik bölge saptadı.
2026 yılında PLOS Biology dergisinde yer alan yeni bir araştırma ise konuyu evrimsel bir perspektifle inceledi. Kırk bir farklı primat türünden 2 binden fazla bireyin karşılaştırıldığı çalışmada, insanların diğer büyük maymunlara göre çok daha belirgin bir sağ el baskınlığına sahip olduğu anlaşıldı. İki ayak üzerinde yürümeye başlanması ve beyin hacmindeki artış, bu evrimsel gelişmenin temel nedenleri olarak görülüyor. Eller destek görevinden kurtuldukça alet yapımı ve nesne taşıma gibi işlevlerde daha yoğun kullanılmaya başlandı.
UZMANLARDAN ZORLAMA UYARISI
Tıp dünyası, solaklığın herhangi bir gelişim bozukluğu gibi algılanmaması gerektiğini hatırlatıyor. Güncel bilimsel veriler, çocukları sağ ellerini kullanmaya zorlamanın gereksiz stres yaratarak ince motor becerilerini zedelediğini savunuyor. Makas ve bilgisayar faresi gibi günlük eşyaların çoğunlukla sağ ellilere göre tasarlandığını belirten uzmanlar, yaşam alanlarının solak bireylerin ihtiyaçlarına uygun hale getirilmesini öneriyor.
