Türkiye’nin en aktif ve tehlikeli kırık hatlarından biri olan Doğu Anadolu Fay Zonu (DAFZ), yüzyılı aşkın süredir Malatya, Elazığ, Adıyaman ve Tunceli hattını aralıksız biçimde biçimlendirmeye devam ediyor. 1905'teki Çemişgezek felaketinden 2024 Kale sarsıntısına... Ahmet Uysal, Murat Sunkar ve Vedat Avcı’nın kaleme aldığı dev araştırma, Malatya ve çevresindeki 124 yıllık sismik hafızayı ilk kez bu kadar net bir tabloyla ortaya koydu. Peki, bölge altındaki fay hatları bize ne anlatıyor? İşte Kandilli verileriyle Doğu Anadolu’nun deprem anatomisi.
Türkiye’nin en aktif ve tehlikeli kırık hatlarından biri olan Doğu Anadolu Fay Zonu (DAFZ), yüzyılı aşkın süredir Malatya, Elazığ, Adıyaman ve Tunceli hattını aralıksız biçimde biçimlendirmeye devam ediyor. Ahmet Uysal, Murat Sunkar ve Vedat Avcı tarafından yürütülen "Malatya İli ve Çevresinde Aletsel Dönem (1900-2024) Depremlerinin Mekânsal Analizleri" başlıklı akademik çalışma, bölgenin yer altı dinamiklerini sayılarla değil, zamansal ve mekânsal bir kırılma silsilesiyle gözler önüne seriyor.
Derin Kırılmalardan Yüzeye Yaklaşan Tehlikeye: 124 Yılda Ne Oldu?
Kandilli Rasathanesi verilerine dayanan aletsel dönem (1900-2024) kayıtları incelendiğinde, bölgede Mw \ge 5 büyüklüğünde tam 65 ana deprem ve yıkıcı artçı meydana geldiği görülüyor. Verilerin detaylı analizi, Doğu Anadolu'daki sismik karakterin yıllar içerisinde geçirdiği çarpıcı değişimi gösteriyor:
1905-1950 Dönemi (Derin Depremler Çağı)
Aletsel dönemin bölgedeki ilk büyük sarsıntısı 4 Aralık 1905'te Tunceli Çemişgezek’te 6.8 büyüklüğünde gerçekleşti. Bu dönemin en dikkat çekici özelliği, depremlerin 50 ila 80 km gibi oldukça derin odaklarda meydana gelmesiydi. Bu durum, sarsıntıların geniş bir coğrafyada hissedilmesine ancak yüzeydeki kırılmanın daha kısıtlı kalmasına yol açıyordu.
1960-2000 Odak Kayması
Sincik (Adıyaman) ve Doğanşehir (Malatya) hatlarında yoğunlaşan depremlerle birlikte odak derinlikleri 1-10 km seviyelerine kadar geriledi. Yüzeye yakınlaşan bu kırılmalar, daha küçük büyüklükteki depremlerin bile yıkıcı gücünü artırdı.
2020-2023 Sivrice ve Kahramanmaraş Kırılma Silsilesi
2020 Sivrice ($Mw 6.7$) depremi ile başlayan yeni ivme, 6 Şubat 2023’teki yüzyılın felaketiyle zirveye ulaştı. Yalnızca 6-8 Şubat 2023 tarihleri arasında Malatya, Adıyaman ve Kahramanmaraş sınırlarında $Mw \ge 5$ büyüklüğünde 20'den fazla bağımsız kırılma ve tetiklenen deprem kaydedildi.
Son Periyot (2023-2024 Transfer Gerilimi)
2023 felaketi sonrası fay segmentlerindeki yükün doğuya ve kuzeye transfer olmasıyla, 16 Ekim 2024'te Malatya Kale merkezli 5.9 büyüklüğündeki sarsıntı meydana geldi. Bu durum, ana şoklar geçse bile bölgedeki kılcal ve komşu fayların halen aktif bir uyum sürecinde olduğunu kanıtlıyor.
Malatya İli ve Çevresinde Aletsel Dönemde Meydana Gelen Mw≥5 Depremler
4 Aralık 1905: Payamdüzü-Çemişgezek (Tunceli) – 6.8 büyüklüğünde, 30 km derinlikte (Enlem: 39.00, Boylam: 39.00)
4 Aralık 1905: Payamdüzü-Çemişgezek (Tunceli) – 5.8 büyüklüğünde, 30 km derinlikte (Enlem: 39.00, Boylam: 39.00)
4 Aralık 1905: Payamdüzü-Çemişgezek (Tunceli) – 5.7 büyüklüğünde, 30 km derinlikte (Enlem: 39.00, Boylam: 39.00)
4 Ekim 1914: Çelikhan (Adıyaman) – 5.3 büyüklüğünde, 15 km derinlikte (Enlem: 38.01, Boylam: 38.24)
9 Ocak 1931: Hasanlı-Sincik (Adıyaman) – 5.2 büyüklüğünde, 30 km derinlikte (Enlem: 38.00, Boylam: 38.50)
23 Eylül 1940: Söğütlütepe-Pertek (Tunceli) – 5.2 büyüklüğünde, 80 km derinlikte (Enlem: 38.96, Boylam: 39.32)
20 Aralık 1940: Gündüzbey-Yeşilyurt (Malatya) – 5.8 büyüklüğünde, 10 km derinlikte (Enlem: 38.30, Boylam: 38.30)
18 Ağustos 1948: Gözebaşı (Elazığ) – 5.3 büyüklüğünde, 10 km derinlikte (Enlem: 38.51, Boylam: 39.25)
25 Nisan 1949: Gökçe-Doğanyol (Malatya) – 5.5 büyüklüğünde, 80 km derinlikte (Enlem: 38.27, Boylam: 38.99)
9 Mayıs 1950: Kozluk-Yeşilyurt (Malatya) – 5.3 büyüklüğünde, 70 km derinlikte (Enlem: 38.24, Boylam: 38.32)
8 Kasım 1950: Uçpınar-Çüngüş (Diyarbakır) – 5.4 büyüklüğünde, 50 km derinlikte (Enlem: 38.27, Boylam: 39.16)
23 Nisan 1964: Yeşildere-Pütürge (Malatya) – 5.3 büyüklüğünde, 57 km derinlikte (Enlem: 38.09, Boylam: 38.75)
14 Haziran 1964: Aksu-Sincik (Adıyaman) – 6.0 büyüklüğünde, 3 km derinlikte (Enlem: 38.13, Boylam: 38.51)
14 Haziran 1964: Hasanlı-Sincik (Adıyaman) – 5.0 büyüklüğünde, 30 km derinlikte (Enlem: 37.98, Boylam: 38.51)
16 Mayıs 1965: Teluşağı-Pütürge (Malatya) – 5.2 büyüklüğünde, 26 km derinlikte (Enlem: 38.16, Boylam: 38.98)
30 Ekim 1968: Çatbahçe-Sincik (Adıyaman) – 5.3 büyüklüğünde, 3 km derinlikte (Enlem: 37.99, Boylam: 38.56)
4 Aralık 1978: Ağcasar-Nurhak (Kahramanmaraş) – 5.0 büyüklüğünde, 3 km derinlikte (Enlem: 38.07, Boylam: 37.43)
20 Ocak 1981: Serince-Sincik (Adıyaman) – 5.0 büyüklüğünde, 24 km derinlikte (Enlem: 38.05, Boylam: 38.59)
5 Mayıs 1986: Kadılı-Doğanşehir (Malatya) – 5.8 büyüklüğünde, 4 km derinlikte (Enlem: 38.02, Boylam: 37.79)
6 Haziran 1986: Savaklı-Doğanşehir (Malatya) – 5.6 büyüklüğünde, 1 km derinlikte (Enlem: 38.01, Boylam: 37.91)
13 Temmuz 2003: Topaluşağı-Sivrice (Elazığ) – 5.6 büyüklüğünde, 6 km derinlikte (Enlem: 38.33, Boylam: 38.98)
26 Şubat 2004: Çelikhan (Adıyaman) – 5.0 büyüklüğünde, 6 km derinlikte (Enlem: 38.01, Boylam: 38.24)
11 Ağustos 2004: Doğansu-Sivrice (Elazığ) – 5.9 büyüklüğünde, 1 km derinlikte (Enlem: 38.37, Boylam: 39.22)
26 Kasım 2005: Bölükkaya-Pütürge (Malatya) – 5.3 büyüklüğünde, 9.4 km derinlikte (Enlem: 38.28, Boylam: 38.82)
9 Şubat 2007: Tarlatepe-Sivrice (Elazığ) – 5.5 büyüklüğünde, 5 km derinlikte (Enlem: 38.40, Boylam: 39.04)
21 Şubat 2007: Albayrak-Çüngüş (Diyarbakır) – 5.9 büyüklüğünde, 7.5 km derinlikte (Enlem: 38.35, Boylam: 39.30)
29 Kasım 2015: Dursunlu-Hekimhan (Malatya) – 5.1 büyüklüğünde, 7.1 km derinlikte (Enlem: 38.82, Boylam: 37.84)
4 Nisan 2019: Uslu-Sivrice (Elazığ) – 5.3 büyüklüğünde, 5 km derinlikte (Enlem: 38.36, Boylam: 39.14)
27 Aralık 2019: Topaluşağı-Sivrice (Elazığ) – 5.1 büyüklüğünde, 4.5 km derinlikte (Enlem: 38.35, Boylam: 38.98)
24 Ocak 2020: Kalaba-Sivrice (Elazığ) – 6.7 büyüklüğünde (AFAD'a göre 6.8), 5 km derinlikte (Enlem: 38.39, Boylam: 39.08)
25 Ocak 2020: Kılıçkaya-Sivrice (Elazığ) – 5.1 büyüklüğünde, 5.1 km derinlikte (Enlem: 38.35, Boylam: 39.10)
25 Şubat 2020: Karşıyaka-Pütürge (Malatya) – 5.1 büyüklüğünde, 5.2 km derinlikte (Enlem: 38.27, Boylam: 38.77)
19 Mart 2020: Kalaba-Sivrice (Elazığ) – 5.2 büyüklüğünde, 5.4 km derinlikte (Enlem: 38.38, Boylam: 39.09)
5 Haziran 2020: Balpınarı-Pütürge (Malatya) – 5.3 büyüklüğünde, 5.4 km derinlikte (Enlem: 38.24, Boylam: 38.74)
4 Ağustos 2020: Alıhan-Pütürge (Malatya) – 5.7 büyüklüğünde, 5.5 km derinlikte (Enlem: 38.19, Boylam: 38.72)
27 Aralık 2020: Kavaktepe (Elazığ) – 5.6 büyüklüğünde, 5 km derinlikte (Enlem: 38.50, Boylam: 39.21)
12 Kasım 2021: Bölükkaya-Pütürge (Malatya) – 5.0 büyüklüğünde, 6.4 km derinlikte (Enlem: 38.29, Boylam: 38.79)
9 Nisan 2022: Çamlıdere-Pütürge (Malatya) – 5.2 büyüklüğünde, 5 km derinlikte (Enlem: 38.10, Boylam: 38.65)
6 Şubat 2023: Kurucaova-Doğanşehir (Malatya) – 5.1 büyüklüğünde, 9 km derinlikte (Enlem: 38.03, Boylam: 38.10)
6 Şubat 2023: Karanlıkdere-Doğanşehir (Malatya) – 5.5 büyüklüğünde, 8.1 km derinlikte (Enlem: 37.90, Boylam: 37.84)
6 Şubat 2023: Arıkonak-Sincik (Adıyaman) – 5.0 büyüklüğünde, 3.1 km derinlikte (Enlem: 38.12, Boylam: 38.57)
6 Şubat 2023: Ekinözü (Kahramanmaraş) – 7.6 büyüklüğünde, 5 km derinlikte (Enlem: 38.08, Boylam: 37.17)
6 Şubat 2023: Merkez (Malatya) – 5.7 büyüklüğünde, 16.1 km derinlikte (Enlem: 38.35, Boylam: 38.28)
6 Şubat 2023: Çavuşlu-Doğanşehir (Malatya) – 5.8 büyüklüğünde, 8.2 km derinlikte (Enlem: 38.14, Boylam: 37.79)
6 Şubat 2023: Suçatı-Doğanşehir (Malatya) – 5.8 büyüklüğünde, 7.5 km derinlikte (Enlem: 38.18, Boylam: 37.97)
6 Şubat 2023: Karahasanuşağı-Elbistan (Kahramanmaraş) – 5.3 büyüklüğünde, 6.1 km derinlikte (Enlem: 38.14, Boylam: 37.54)
6 Şubat 2023: Gövdeli-Doğanşehir (Malatya) – 5.1 büyüklüğünde, 7 km derinlikte (Enlem: 38.01, Boylam: 37.62)
6 Şubat 2023: Kolköy-Akçadağ (Malatya) – 5.2 büyüklüğünde, 16.2 km derinlikte (Enlem: 38.44, Boylam: 37.79)
6 Şubat 2023: Görgü-Yeşilyurt (Malatya) – 5.5 büyüklüğünde, 5 km derinlikte (Enlem: 38.27, Boylam: 38.12)
6 Şubat 2023: Kozluk-Yeşilyurt (Malatya) – 5.1 büyüklüğünde, 2.5 km derinlikte (Enlem: 38.18, Boylam: 38.27)
7 Şubat 2023: Kapıdere-Doğanşehir (Malatya) – 5.1 büyüklüğünde, 7.5 km derinlikte (Enlem: 37.94, Boylam: 37.60)
7 Şubat 2023: Çataltepe-Gölbaşı (Adıyaman) – 5.6 büyüklüğünde, 2 km derinlikte (Enlem: 37.82, Boylam: 37.63)
7 Şubat 2023: Tekederesi-Pütürge (Malatya) – 5.5 büyüklüğünde, 5 km derinlikte (Enlem: 38.14, Boylam: 38.60)
7 Şubat 2023: Aksu-Sincik (Adıyaman) – 5.4 büyüklüğünde, 8.2 km derinlikte (Enlem: 38.14, Boylam: 38.51)
8 Şubat 2023: Gövdeli-Doğanşehir (Malatya) – 5.5 büyüklüğünde, 4.3 km derinlikte (Enlem: 37.99, Boylam: 37.62)
8 Şubat 2023: Barış-Nurhak (Kahramanmaraş) – 5.0 büyüklüğünde, 4.2 km derinlikte (Enlem: 37.99, Boylam: 37.38)
10 Şubat 2023: Atalar-Yeşilyurt (Malatya) – 5.0 büyüklüğünde, 4.3 km derinlikte (Enlem: 38.22, Boylam: 38.16)
12 Şubat 2023: Iğdır-Hekimhan (Malatya) – 5.3 büyüklüğünde, 4.4 km derinlikte (Enlem: 38.84, Boylam: 38.07)
27 Şubat 2023: Meydanköy-Gölbaşı (Adıyaman) – 5.1 büyüklüğünde, 2.8 km derinlikte (Enlem: 37.89, Boylam: 37.60)
27 Şubat 2023: Kozluk-Yeşilyurt (Malatya) – 5.5 büyüklüğünde, 5.7 km derinlikte (Enlem: 38.24, Boylam: 38.29)
10 Ağustos 2023: İkizce-Yeşilyurt (Malatya) – 5.2 büyüklüğünde, 5 km derinlikte (Enlem: 38.28, Boylam: 38.21)
24 Ağustos 2023: Seyituşağı-Yeşilyurt (Malatya) – 5.0 büyüklüğünde, 5 km derinlikte (Enlem: 38.25, Boylam: 38.20)
23 Kasım 2023: Arıkonak-Sincik (Adıyaman) – 5.3 büyüklüğünde, 8.3 km derinlikte (Enlem: 38.12, Boylam: 38.55)
25 Ocak 2024: Aksu-Sincik (Adıyaman) – 5.3 büyüklüğünde, 4.2 km derinlikte (Enlem: 38.17, Boylam: 38.43)
16 Ekim 2024: Kale (Malatya) – 5.9 büyüklüğünde, 10.5 km derinlikte (Enlem: 38.80, Boylam: 38.36)
Veri Kaynağı: Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü kayıtları.
