Eliza Surhantakyan (Zehra Bilir) (Türkü Ana)

Yer Malatya’nın Arapgir ilçesi, yıl 1913, Mart ayının 26. günü, Harutyan Surhantakyan’ın evinde tatlı bir telaş başlamıştır.

Harutyan’ın biricik eşi Doğum yapmak üzeredir. Ebeye haber verilir, sular ısıtılır, temiz bezler hazırlanır ve akabinde nur topu gibi bir kız çocuğu dünyaya gelir ve adını Eliza koyarlar.

Eliza, daha baba sevgisine doyamadan l. Dünya Savaşı patlak verir ve sevgili babası askere alınır. Nereye gittiği, hangi cephede savaştığı dahi öğrenilemeyen baba Harutyan bir daha yuvasına dönemez...

1915 trajedisinin yaşandığı günlerde tüm bölge gibi Arapgir de de karışıklık başlamış ve henüz kucakta olan Eliza Surhantakyan’ın akrabalarından çoğu tehçir listelerine alınmıştı. Genç bir dul olan Eliza’nın annesi çaresizlik içinde ne yapacağını şaşırmış durumdaydı. Sonunda Arapgir’li bir Türk’ün evlenme teklifini kabul edip tehcirden kurtulma yolunu seçmek zorunda kaldı. Bu arada küçük Eliza, yeni babasının verdiği Zehra ismini kullanmaya başlamıştı. Yeni ismiyle Arapgir İlkokuluna yazılmıştı bile...

Küçük Zehra, 10 yaşına geldiğinde Cumhuriyet’in ilanı ile sevinci, baba bildiği ve çok sevdiği insanın ölümüyle de üzüntüyü birlikte yaşayacaktı.

Bu arada, bölgede Kürt’ler isyan başlatmış ve ortalık yine karışmıştı. Tek çareleri vardı: o da göç etmek. Kayseri’de bulunan bir akrabalarının yanına gitmek için yaylı arabayla yola çıktılar.

Yaylı bir at arabasıyla Arapkir’den Kayseri’ye doğru yola çıkan aile, yükte hafif pahada ağır dünyalık neleri varsa yanlarına almıştı. Bölgeyi kasıp kavuran Kürt isyanı nedeniyle yollar çok tekin değildi. Kürt çeteleri her yeri yağmalamakta idi. Zehra’nın ailesi de bu çetelerden nasibini alacak ve neleri var neleri yoksa her şeylerini kaptıracaklardı.

Yaylı araba korku içinde Kayseri’ye ulaştığında ellerinde para edecek hiçbir şey yoktu. Kayseri, o günlerde Türkiye ile Yunanistan arasında Lozan görüşmeleri sırasında varılan “Halklar Mübadelesi Anlaşması” nedeniyle Ortodoks Rum ahalisini kaybetmiş, şehir yarı yarıya boşalmıştı. Aile, askerlerin yardımıyla Rumlar tarafından boşaltılmış bir eve yerleşti. Bir süre sonra Ermeni komşuların yardımı sayesinde kendilerine yeni bir hayat kurdular. Küçük Eliza, ortaokula kaydoldu. Anne nakış işleyerek hem evin geçimini sağlamakta hem de Eliza’yı okutmaktaydı. Eliza’nın ortaokulu bitirdiği yıl aile, Anadolu’da yaşanan sıkıntılardan uzaklaşmak isteyen diğer Ermeni ailelerin yaptığı gibi daha özgür saydıkları İstanbul’a göçmeye karar verdi. Dilerseniz bu noktada sözü genç Eliza’ya verelim:

1927′de İstanbul’a göç ettik. Bize destek olan kimsemiz yoktu. Geçinmenin bir yolunu bulmak zorundaydım. Daktilo öğrendim ve Divanyolu’nda düzenlenen bir daktilo yazma yarışmasında birinciliği kazandım. Bir avukatın yanında yazman ve daktilocu olarak çalışmaya başladım. 1933 yılına kadar bu işime devam ettim…”

Eliza, artık 20 yaşında genç bir kızdır. Yaptığı işten memnun görünmesine rağmen içindeki sanat sevgisi daha ağır basmaktadır. Günün birinde gazetede İstanbul Şehir Tiyatrosu’nun operet kısmı için dansçı arandığını okuyunca hemen başvurur.

“Çocukluğumdan itibaren içimde sanata karşı bir ilgi besliyordum. Gazetede okuduğum bir ilanın ardından İstanbul Şehir Tiyatrosu’na başvurdum. O yıllarda tiyatronun sanat yönetmenliğini Muhsin Ertuğrul üstleniyordu. Muhsin Ertuğrul, başvuran bir kaç kişiyle birlikte beni de tiyatroya kabul etti. O dönemde Şehir Tiyatrosu yeni bir dal olarak operetler sahnelemeye başlamıştı. Birkaç kişiyle birlikte beni bale bölümüne aldılar. Bedia Muvahhit’lerle, Vasfi Rıza’larla, Muammer Karaca’larla, Feriha Tevfik’lerle, Hazım Körmükçü’lerle oynanan ‘Lüküs Hayat,’ ‘Üç Saat’ ve ‘Deli Dolu’ operetleri büyük ilgi görüyordu. Ben bu operetlerde hep dans ettim…”

Eliza’nın İstanbul Şehir Tiyatrosu’nda önce figüran ve sonraları bale olarak süren tiyatro yaşamı 1935′te ilk eşi Selahattin Bilir ile tanışana kadar sürecek, evlendikten sonra da tiyatrodan ayrılacaktı. Eliza evlendikten sonra Müslüman olacak ve kendisini büyüten Türk babasının verdiği Zehra ismini bu sefer resmen alacaktı.

Selahattin Bilir, adı Atatürk’ün müteahhitine çıkan ve soyadını dahi ondan alacak olan, cumhuriyetin ilk yıllarının en ünlü inşaat müteahhiti Nuri Demirağ’ın yanında çalışmaktaydı. Nuri Demirağ tarafından ihalesi alınan kara ve demiryolu inşaatlarında taşeron olarak çalışan Selahattin Bilir, Anadolu’yu karış karış dolaşırken karısı Zehra’yı da yanında götürüyordu. Zehra Bilir şantiyelerde çadırlarda kalmayı göze alarak eşiyle birlikte çocuk günlerinde terk etmek zorunda kaldığı yörelerde dağ tepe demeden dolaşıp duracaktı. Bu dolaşmalar boşa da gitmeyecekti hani… Zehra Bilir’in içindeki sanat sevgisi yeniden canlanacak, gezdiği her köyün kasabanın türkülerini derleyip ezberleyecek, notlar alacak sanki ileriki günlere hazırlık yapacaktı. Sözü yine Zehra’ya verelim:

“Eşimin işi sebebiyle bütün Anadolu’yu dolaştım. Dolaştığım yörelerin şarkıları beni adeta büyüledi. Nerdeyse her gün yeni bir türkü öğreniyordum. Bu öğrendiğim şarkıları aile toplantılarında istek üzerine söylemeye başladım. Bu aslında daha Arapkir’de 5-6 yaşlarında ilkokula giderken içimde yaşattığım şeylerin bir yansımasıydı. 1937′de eşimle birlikte Dersim’de (Tunceli) bir aile toplantısında ilk kez insanların önünde türküler okudum. Sesim, dinleyenler arasındaki Bedri Bey adında bir aile dostumuzun alâkasını çekmiş. Beni ilk ikaz eden telkin de bu oldu…”

Zehra Bilir, eşiyle sürdürdüğü Anadolu seyahatlerini bitirip İstanbul’a döndüğünde elinde yüzlerce türkü vardı. Oysa onun gönlünde Türk Sanat Müziği yatıyordu.

Yine ondan dinleyelim:

“Dersim’den İstanbul’a gelince Bedri Bey’in telkininin tesiriyle sesimi kıymetlendirebilmek için meşhur hoca Artaki Candan’dan ders almaya başladım. Bu öyle bir çalışmaydı ki tam yedi sene sürdü. Artaki hocayla ilk tanıştığımda benden bir şarkı söylememi istedi. Ben de o yıllarda çok meşhur olan Osman Nihat Akın’ın nihavend şarkısını söylemeye başladım.

Yine aşkı bana dudağınla sun,

Yalvarışlarıma bak az mı Fatma,

Niçin bu uykudan uyanmıyorsun,

Ya bu yaptığın şey ne naz mı Fatma.

“Artaki Candan dinledikten sonra okuyuşumu beğenmedi ve bana ‘çok çalışman lazım kızım, bu iş kolay değil’ dedi. Bu cevaba çok üzüldüm. O sırada yanımda bulunan eşim Selahattin Bey bana bir de öğrendiğim türkülerden birini okumamı söyledi. Aldım elime bağlamamı başladım türkü söylemeye. Artaki Candan o zaman çok beğendi beni…”

Artaki Candan, hocalığı, bestekârlığı yanında o günlerin en ünlü plak firması Vahram Geseryan’ın “Sahibinin Sesi” adlı plak şirketinin de müdürlerindendir. Hoca-öğrenci ilişkisi hızla devam ederken takvimler 1939 yılını gösterdiğinde Zehra Bilir’e plak doldurma teklifi gelir.

“Artaki Candan, beni iyice bir dinledikten sonra bir plak çıkarmayı önerdi. İlk olarak ‘Öyledir yar öyledir’ adlı halk türküsünü seslendirdim. Bu ilk denememiz pek de ilgi görmedi. Fakat Artaki Candan uzağı görebilen iyi bir işadamıydı aynı zamanda. Asla ümitsizliğe kapılmadı. Özellikle uzun uzun benimle çalıştı ve dersler aldırttı. Kısa sürede nota ve solfej öğrendim…”

O günlerin İstanbul sahnelerinde ve radyoda öylesine çok Türk Sanat Müziği okuyan kadın solist vardı ki, Zehra Bilir’in onların arasından sivrilmesi zordu. Halk müziğinde ise durum çok daha kolaydı. Kadın solist hemen hemen yok gibiydi. Üstelik Zehra Bilir, bu konudaki eğitiminde emin adımlarla ilerliyordu. Artaki Candan’dan gördüğü eğitimle yetinmeyerek özel izinle bir süre konservatuarın nota ve solfej derslerine katıldı. Zehra Bilir için sahneye çıkmak tek hedefti artık… İkinci plağını 1941′de doldurdu. “Al almayı daldan al” adlı bu plak büyük beğeni kazandı.

“İkinci plağımın çok tutması beni iyice şevke getirmişti. Halkın karşısına çıkmadan evvel kendimi bir imtihandan geçirmek istedim. Adı sanı belli olmayan bir amatör vaziyette Eminönü Halkevi’nde türküler okudum. II. İnönü Zaferi’nin 22. yıl dönümünü kutlamak için yapılan bu merasimde, salonu hınca hınç dolduranların içten geldiği belli olan sürekli alkışları bana o gece ömrümün en mesut ve o nispette de heyecanlı anlarını yaşattı. O geceki halimi anlatamam. Halk yeni bir isim, yeni bir ses, yeni bir hava bulmuş olmanın sevinç ve heyecanı içinde o kadar samimi bir alâka ve sevgi göstermişti ki benim de heyecandan sesim kısılmış, adeta kendimden geçmiştim. Fakat ben kendi hakkımdaki kat’i hükmü verebilmek için bu bir geceyi kafi görmedim…”

1942 yılında Eminönü Halkevi’nde yapılan kutlamada davetliler arasında o günlerin İstanbul Radyosu müdürü Kemal Altınkaya da bulunmaktaydı. Kemal Altınkaya, Zehra Bilir’e büyük ilgi gösterdi ve onun bir yıl sonra 1943′te, İstanbul Radyosu kadrosuna girmesini sağladı. O günlerde Beyoğlu Postanesi’nin üst katından yayın yapan İstanbul Radyosu’na bu kabul ediliş Zehra Bilir için daha geniş kitlelere ulaşmak adına önemli bir adım olacaktı.

“İlk provalar çok iyi geçmişti. Beni şahsen dinledikten sonra hemen anlaşma yapan müdür de provalarda hazır bulunuyordu. Aynı günlerde Maksim Gazinosu’nda kemani Sadi Işılay’ın jübilesi yapılacaktı. Bütün salon ağzına kadar doluydu. Maksim’de ilk kez sahneye çıktım ve bir kaç türkü seslendirdim. Halk adeta bu tarz şarkıların özlemini duyuyordu. Uzun zaman yakamı bırakmadılar ve programın dışında da şarkılar seslendirdim. Artık profesyonel bir şarkıcı olmuştum. Radyoda seslendirdiklerim büyük övgü alıyordu. Hayranlarımdan yüzlerce mektup geliyordu. O dönemdeki gazeteler ve dergiler benden bahseder oldu. Sürekli olarak resimlerimle makaleler yayınlanıyordu…”

1942 yılında Ergün adını verdiği bir erkek çocuk dünyaya getiren Zehra Bilir, kısa süre sonra eşi Selahattin Bilir’den ayrılacak ve yoluna yalnız devam edecekti.

Radyo çalışmaları ve özel gecelerde sahneye çıkmalar meyvesini verecek ve uzun zamandır beklenen gazino sahnelerinin kapıları Zehra Bilir’e de açılacaktı.

“O yıllarda meşhur bestekar ve klarnetçi Şükrü Tunar, ‘Küçükçiftlik Parkı’ gazinosunu işletiyordu. Kendisiyle çalışmamı önerdi. Çabucak bütün yaz için anlaşma yaptık.

Ve sonunda 1944 yılının 2 Haziran Cuma günü Küçükçiftlik Parkı Gazinosu’nda, seyircinin karşısına profesyonel bir şarkıcı olarak çıktım. Elbisemi kendim seçmiş ve kendim dikmiştim ve izleyiciler tarafından da beğeniyle karşılanmıştı. Günler öncesinden alınan rezervasyonlar ve Çiftlik Parkı’nda iğne atsan yere düşmemesi sayesinde Şükrü Tunar’ın yüzü gülmeye başlamıştı. Aynı yılın kış mevsiminde Şükrü Tunar, Tepebaşı’nda İngiltere sefaretinin arkasında bulunan Novotni Gazinosu’nda sahneye çıkmam üzere benimle tekrar mukavele imzaladı…”

Zehra Bilir, gazino çalışmaları, radyo konserleri derken sevenlerine 78 devirli plaklarla ulaşmayı da ihmal etmeyecekti. Sahibinin Sesi Plak Şirketi’yle uzun süreli bir anlaşma yaparak türkülerini kayda aldıracaktı. Karanfil ocak ocak, Delilo, Konyalım, Diyarbakır şad akar, Yekte anam yekte, Kalenin bayır düzü, Nere gidem şu sarhoşun elinden, İki gemi yan yana, Sen bu yaylaları yaylayamazsun, Kaçma güzel kaçma ben adam yemem, Tiridine tiridine bandım, Baba ben dervişmiyem, Habudiyar, Makaram sarı bağlar, Asmalar kol uzatmış dallara gibi yüzlerce türkü, deyiş, uzun hava, gazel Zehra Bilir’in sesinden ve okuyuş tavrından sevilecek, müzik tarihine kaydedilecekti. Zehra Bilir’in Sahibinin Sesi Plak Şirketi’yle 1939′da başlayan ortak çalışmaları 1955 yılında sona erecekti. Bilir, şirket adına 31 adet 78 devirli plak dolduracaktı.

Bilir, 1951 yılında Zonguldaklı madenci bir ailenin oğlu olan Necmi Ergener ile evlenerek 1952 yılında faal sahne yaşamından uzaklaştı. Özel geceler dışında ortalarda fazla görünmedi. Uzun bir aradan sonra 1959′da Hakkı Derman’ın jübilesinde Açıkhava Tiyatrosu’nda sahneye çıktı. Bundan 10 yıl sonra 1969 yılında Maksim Gazinosu’nda Nesrin Sipahi, Fatma Girik, Necmi Rıza Ahıskan ile tekrar sahnelere döndü. Hemen ardından Zeki Müren ile Ankara Köşk Gazinosu’nda sahne aldı. 1971′de Safiye Ayla ve Cevdet Çağla ile birlikte Amerika’da konserler verdi. 1974 yılında ise Lunapark Gazinosu’nda Hamiyet Yüceses ve Perihan Altındağ Sözeri ile son gazino çalışmasını yaptı ve bir daha dönmemek üzere sahnelerden uzaklaştı.

1970′li yıllarda televizyonun yaygınlaşmasıyla beyaz camda görünmeye başlayan Zehra Bilir, dönemin TV dergilerinden birinde tüm sahne tekliflerini reddetmesine rağmen televizyonu tercih etmesini “televizyonu bir çok isteği bir kerede yerine getirebilmesinden dolayı kabul ediyorum” diyerek açıklıyordu. Bilir, ünlü gazeteci Hikmet Feridun Es ile birlikte katıldığı bir televizyon programında Es’in kendisine “Türkü Ana” diye hitap etmesiyle birlikte bu isimle anılmaya başlandı. Bilir, 1970′lerde İran’da Şah’ın huzuruna çıkan sanatçı grubunun arasında yer aldı. Ayrıca Suudi Arabistan kralının davetiyle kutsal yerlere umre ziyaretinde bulundu.

Zehra Bilir, 1960′lı ve 1970′li yıllarda sahnelerden uzak olmasına rağmen sosyal yanı renkli bir hayat sürmüştü. Arkadaşlarıyla gezilere çıkmak, onlara evinde görkemli sofralar kurmak onun vazgeçilmezlerindendi. Bilir, şans oyunlarına, poker ve bezike çok meraklıydı. Uzun yıllar dost meclislerinde bu oyunları zevkle oynamıştı…

Yıllar sonra sanatçının Arapkir’de doğduğu evin bulunduğu caddeye “Zehra Bilir Caddesi” adı verilmişti.

Zehra Bilir, gerçek adını ve milletini, sanat camiası içinde fısıltılarla söylense de kamuoyu önünde hiç bir zaman açıklamayacaktı. Belki de AGOS gazetesinde onu anlatan yazıda belirtildiği gibi onun Eliza Surhantakyan olduğunu bilen az sayıdaki insan, onu kalabalıkların önünde zor durumda bırakmamak için bu gerçeği dillendirmedi. Kim bilir, belki de zihinlerindeki “Türkü Ana” resminin bozulmasını istemiyorlardı.

Hemşerimiz olan Sanatçı, 28 Haziran 2007 günü kaldığı huzurevinde 94 yaşında hayata gözlerini yumarken, ardında hem Türk hem Ermeni toplumu hem de Malatya için saygıyla anılacak bir isim bırakmıştı.

4 Temmuz günü Zincirlikuyu Camii’nde öğle vakti kılınan namazının ardından, Zincirlikuyu Mezarlığı’nda toprağa verildi.

Mekanı cennet olsun...

Yine bir değerimizi andık sizlere de hatırlattık...

Selam olsun Malatya’mın güzel insanlarına...