Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü dergisinde yayımlanan bilimsel araştırma, dünya kuru kayısı üretiminin yaklaşık yüzde 60’ını tek başına karşılayan Malatya için çok önemli veriler ortaya koydu. Uzmanlar, Akdeniz Meyve Sineği’nin (AMS) kentteki zarar potansiyelini, kışlama koşullarını ve üreme sayısını iki yıl boyunca mercek altına aldı.
8 İLÇEDE ARAŞTIRMALAR TİTİZLİKLE YAPILDI
Malatya kayısı alanlarında yürütülen ve Talip Yiğit, Mehmet Sönmez, Mehmet Karacaoğlu, Bennur Yiğiter, Abdullah Demir, Yusuf Karakuş, Ahmet Kavmaz ile Özgül İyigün Şahin tarafından gerçekleştirilen "Akdeniz Meyve Sineği Ceratitis capitata Wiedemann (Diptera: Tephritidae)’nın Malatya (Türkiye) İli Kurutmalık Kayısı Alanlarındaki Zarar Potansiyeli" başlıklı araştırma, küresel iklim değişikliğiyle birlikte iç bölgelere yayılan büyük tehlikeyi gözler önüne serdi. İki yıl boyunca 8 ilçede titizlikle yürütülen çalışmada, zararlının Malatya'da kışı geçirip geçiremediği, hangi ilçelerde yoğunlaştığı ve ekonomik olarak ne kadarlık bir tehdit oluşturduğu ilk kez bu kadar net verilerle raporlandı.
CİDDİ BİR ZARAR OLUŞTURMA POTANSİYELİ TAŞIYOR MU?
Türkiye’de daha çok Akdeniz ve Ege bölgelerinin sıcak iklim kuşağında görmeye alışık olduğumuz, adaptasyon yeteneği yüksek polifag (çok çeşitli bitkiyle beslenen) bir zararlı olan Akdeniz Meyve Sineği (AMS), rotasını iç bölgelere çevirdi. Karasal iklimin hakim olduğu ve dünya kuru kayısı pazarının lideri konumundaki Malatya, bu yayılışın en kritik duraklarından biri haline geldi. Bölgedeki tarımsal geleceği korumak adına harekete geçen uzmanlar; Akçadağ, Battalgazi, Kale ve Yeşilyurt başta olmak üzere yoğun yetiştiricilik yapılan 8 ilçede 2021 ve 2022 yılları boyunca popülasyon takibi gerçekleştirdi. Hazırlanan bilimsel raporda, zararlının kentte şimdilik ekonomik bir felakete yol açmadığı ancak özellikle yerleşim yerlerine yakın bazı bölgelerde ve hasadın geciktiği durumlarda ciddi bir "zarar oluşturma potansiyeli" taşıdığı vurgulandı.
4 FARKLI RAKIMDA "KÜLTÜR KAFESLERİ" İLE KIŞLAMA TAKİBİ
Araştırmacılar, zararlının Malatya'nın çetin kış şartlarında hayatta kalıp kalamayacağını belirlemek amacıyla Akçadağ (1038 m), Battalgazi (747 m), Kale (745 m) ve Yeşilyurt (1030 m) ilçelerinde, farklı rakımlara sahip 4 lokasyonda özel düzenekler kurdu.
Ekim ayının son haftasında, ağaçların taç iz düşümlerine yerleştirilen 1 metrekarelik özel tül kültür kafeslerinin içine 40-50 adet enfekteli (bulaşık) meyve bırakıldı. İki haftada bir yapılan kontroller, mayıs ayından itibaren haftada ikiye çıkarıldı ve kafeslere feromon tuzakları yerleştirildi. Meteoroloji Genel Müdürlüğü’nden (MGM) alınan toprak ve hava sıcaklığı verileriyle harmanlanan bu süreç sonucunda çok çarpıcı bir gerçeğe ulaştı: Akdeniz Meyve Sineği Malatya'da kışı geçiremiyor.
Raporda bu durum şu sözlerle ifade edildi:
"AMS’nin Malatya ilindeki takibi yapılan dört lokasyonda da kışı geçiremediği belirlenmiş olup başlangıç popülasyonunun başka illerden gelen bulaşık meyvelerle olduğu kanısına varılmıştır."
İLK ERGİNLER HAZİRAN SONUNDA YEŞİLYURT'TA GÖRÜLDÜ
İki yıllık saha taramalarında, tuzaklara düşen ilk ergin sineklerin zamanlaması ve yoğunlaştığı bölgeler de netleşti. Araştırmada, "Popülasyon takibi sonucu her iki yılda ilk ergin yakalanma Yeşilyurt ilçesinde haziran ayının son haftası olarak belirlenmiştir. Popülasyonun en yoğun olduğu ilçeler sırasıyla Yeşilyurt, Battalgazi ve Kale olmuştur" denildi.
Yıllara göre zararlının yayılım alanlarında ise iklimsel ve dönemsel dalgalanmalar dikkat çekti. Bilim insanları saha gözlemlerini şu verilerle aktardı:
"2021 yılında tüm ilçelerde zararlı tespit edilirken 2022 yılında Doğanşehir, Kale ve Yazıhan ilçelerinde zararlı tespit edilmemiştir."
YILDA 3 ÜREME VERİYORLAR: BATTALGAZİ VE YEŞİLYURT'A YAKIN MARKAJ
Tuzaklardan elde edilen veriler ile termal konstant (etkili sıcaklıklar toplamı) hesaplamalarını birleştiren uzmanlar, sineğin Malatya’daki üreme kapasitesini de ortaya çıkardı. Raporda, "AMS’nin Battalgazi ve Yeşilyurt ilçelerinde yılda ortalama üç döl verme kapasitesine sahip olduğu belirlenmiştir" ifadelerine yer verilerek, bu iki merkez ilçenin coğrafi ve yerleşim yapısı nedeniyle daha hassas bir konumda olduğuna işaret edildi.
KURUTMALIK KAYISI GÜVENDE AMA "HASADI GECİKTİRMEYİN!"
Malatya ekonomisinin can damarı olan kurutmalık kayısı çeşitleri için sevindirici, ancak geç olgunlaşan sofralık çeşitler için uyarıcı nitelikte olan sonuç bölümünde şu analizler paylaşıldı:
"Tuzaklarda elde edilen ergin sayıları, meteorolojik veriler ve kayısının fenolojik dönemleri birlikte değerlendirilerek AMS’nin kayısı yetiştirilen alanlarda zarar oluşturabilecek popülasyon seviyesine ulaşmadığı ve kuru kayısı yetiştiriciliğinde şu an için ciddi tehdit oluşturmadığı belirlenmiştir. Ancak Battalgazi ve Yeşilyurt ilçelerinde yerleşim yerine yakın bahçelerde hasadın aşırı geciktirildiği durumlarda zarar oluşturma potansiyelinin olduğu tespit edilmiştir."
Ayrıca çalışmada, bölgede ekonomik olarak yaygın olmayan ancak hobi veya lokal olarak üretilen geç olgunlaşan sofralık çeşitlerde AMS’nin ciddi bir risk teşkil ettiği hatırlatıldı. Araştırmanın bir diğer ezber bozan detayı ise alıç meyveleri üzerine oldu. Bilim insanları, "Akdeniz meyve sineğinin alıç meyvelerindeki zararı ilk kayıt olarak belirlenmiş olup parazitoit belirleme çalışmalarında herhangi bir parazitoide rastlanmamıştır" notunu düşerek zararlının yeni konukçular edindiğine dikkat çekti.
MALATYA TARIMINI YÖNETEN KARAR MERCİLERİNE VE ÜRETİCİLERE HAYATİ UYARILAR
Araştırma ekibi, elde edilen tüm bu bilimsel çıktılar ışığında Malatya tarımını yöneten karar mercilerine ve üreticilere hayati uyarılarda bulundu. Küresel iklim krizinin zararlı böceklerin haritasını değiştirdiğini belirten uzmanlar, raporun son kısmında şu stratejik adımların atılması gerektiğini vurguladı:
"Sonuç olarak, iklimde yaşanan değişikliğe paralel olarak AMS gibi adaptasyon yeteneği yüksek türlerin doğal yayılış alanlarını artırabileceği muhtemeldir. İleriki çalışmaların, AMS’nin farklı ekolojilerdeki biyoekoloji çalışmalarının yapılarak adaptasyon durumları ve yayılış alanları takip edilmesi ve oluşabilecek risklerin belirlenmesi üzerine yapılması bu istilacı tür ile mücadelede önemlidir. Bu sayede zararlı ile mücadelede karar vericilere yol gösterilebilinir. Nitekim zararlının ülke içerisindeki ilerlemesi takip edilerek özellikle kışı geçirebildiği illerde yani kaynağında sıkı mücadelenin yapılması önem kazanmaktadır."
Not: Fotoğraflar bahsi edilen araştırma makalesinden alınmıştır.
