Kaçak yapıların imar düzenlemelerine uygun olarak yapılmış olsa bile, yetkili yönetimlerin izni olmadan inşa edilmesi, kaçak olduğu gerçeğini değiştirmiyor. Kaçak yapılar, belediyeler veya ilgili idari kurumlar tarafından tespit edilebilir ve ciddi yaptırımlarla karşılaşılabilir.
2024 yılında kaçak yapılara uygulanan para cezası, bir metrekare başına 44,88 TL olarak belirlendi. Ancak bu ceza yalnızca metrekare hesabıyla sınırlıdır; sağlanan ve sunulan anlaşmalara göre çeşitli arttırım sebepleriyle daha da yükseltilir. Sonuç olarak, nihai ceza, bu ek yaptırımların toplamıyla belirlenir.
Yapılan programlamalara göre, kaçak yapı idari para cezası belirli bir alt sınırın altında tutularak, 2024 yılı için asgari ceza tutarı 5 bin 249,64 TL olarak uygulandı. Bu rakam, Belediyeler Birliği tarafından kaydedilen alt sınırdır ve imar kanunlarına dayanıyor.
İmar Kanunu'nun 21. maddesine göre, bazı basit bakım ve onarım işlemleri ruhsatsızdır. Derz, iç ve dış sıva, boya, badana, oluk, dere onarımı, döşeme ve tavan kaplamaları, eElektrik ve sıhhi tesisat tamiratları gibi operasyonlar ruhsata tabi tutulmaz.
Kaçak yapılar, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'nın ALO 181 hattına bildirilebilir. Ayrıca yerel belediyelere veya il özel idarelerine şikayet dilekçesi ile başvurulabilir. Kaçak yapı tespit edilirse yapı sahibine para cezası uygulanır.
Kaçak yapı sahibi cezasını ödemezse, mahkeme kaçak yapının yıkılması veya yıkımına karar verebilir. Bu durumda, kaçak yapı sahibi yapıyı kendi imkanlarıyla yıkmak zorunda kalabilir veya bu işlem belediye veya ilgili kamu kurumları tarafından gerçekleştirilebilir ve bu durumda maliyet yapı sahibine yansıtılabilir.
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 184. maddesine göre, yapı ruhsatiyesi alınmadan veya ruhsata aykırı bina yapan kişi, bir yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılabilir.
Kaçak yapıların denetimi ve bu yapıların yıkılmasına karşı kararlarının alınması, belediyelerin ve il özel idarelerinin yapı kontrol müdürlüklerinin sorumluluğundadır. Bu birimler, kaçak yapıların tespit edilip gerekli yaptırımları miktarlarıyla belirlenir.
