Sabahları uyanmak için akıllı telefonumuzdan bir tuşa basmak ya da alarmı erteleme moduna almak hepimiz için oldukça sıradan bir eylem. Ancak çok değil, sadece bir asır öncesine kadar zamanında uyanabilmek insanoğlu için hem büyük bir lüks hem de hayati bir zorunluluktu.
Özellikle Sanayi Devrimi ile birlikte büyük fabrikaların hayatımıza girmesi, zaman yönetimini hiç olmadığı kadar sert bir kural haline getirdi. Beş dakikalık bir gecikmenin tüm üretim hattını durdurabildiği, işçinin yevmiyesinden olduğu o dönemlerde, ilkel çalar saatler sıradan bir çalışanın satın alamayacağı kadar pahalıydı. İşte fabrikaya, işe ya da ibadete geç kalmak istemeyen insanoğlunun tarih boyunca geliştirdiği, duyduğunuzda çok şaşıracağınız o 4 kurnaz yöntem:
1. ÇİVİLİ VE DÜZENEKLİ MUM SAATLERİ
Antik Çin’e kadar uzanan mum saatleri, dönemin en yaratıcı kişiselleştirilmiş alarmlarından biriydi. O dönemde insanlar evlerinde kendi mumlarını üretiyor ve bunları birer zaman ölçere dönüştürüyordu.
Tarihçilerin aktardığına göre, bu yöntemde mumların üzerine belirli aralıklarla metal çiviler veya pimler saplanıyordu. Mum eriyip çivinin olduğu hizaya geldiğinde, pim serbest kalıyor ve hemen mumun altına yerleştirilen metal bir tepsiye büyük bir gürültüyle düşüyordu. Çıkan bu metalik ses, odada uyuyan kişiyi uyandırmaya yetiyordu. Benzer bir yöntem Çin'de tütsülerle de yapılıyordu; tütsü çubuğu yanarak kendisine bağlı olan ipi kopardığında, ipe asılı metal toplar aşağıdaki tepsiye düşerek bir nevi "gong" görevi görüyordu.
2. AYAK PARMAĞINDAKİ ISI TÜTSÜ YÖNTEMİ
Geçmişte insanların kendilerini uyandırmak için sadece işitsel değil, duyusal yöntemlere de başvurduğu biliniyor. Bunun en uç ve ilginç örneklerinden biri 19. yüzyılda bir Amerikalı etnolog tarafından Çin'de kayıt altına alındı.
Kayıtlara göre, sabah belirli bir saatte kesinlikle uyanması gereken bazı insanlar, uykuya dalmadan önce ayak parmaklarının arasına özel tütsü çubukları yerleştiriyordu. Tütsünün yanma hızı ve süresi önceden milimetrik olarak hesaplanıyordu. Sabaha karşı tütsü tamamen yanıp bittiğinde ve kor ateş insanın tenine yaklaşıp hafif bir ısı hissi verdiğinde, kişi aniden uyanıyordu. Bu tehlikeli ama kurnaz yöntem, o dönemin en ilkel "ertelemesi olmayan" alarmıydı.
3. PLATON’UN HAVA BASINÇLI ISLIKLI SU SAATİ
Antik Yunan dünyasında "klepsidra" olarak bilinen su saatleri yüzyıllar boyunca zamanı takip etmek için kullanıldı. Ancak felsefe tarihinin en büyük isimlerinden biri olan ünlü filozof Platon (M.Ö. 5. yüzyıl), bu teknolojiyi tarihin ilk mekanik alarmına dönüştüren kişi oldu.
Sabah şafak vaktindeki derslerine ve akademisine geç kalmak istemeyen Platon, dahi bir mühendislik yöntemi kullandı. Suyun düzenli olarak aktığı bir kabın içine havayı hapsetti. Kapta biriken su seviyesi arttıkça içerideki hava basıncı da katlandı. Su belirli bir seviyeye ulaştığında, sıkışan hava dar bir çatlaktan dışarı fırladı ve tıpkı modern bir çaydanlık gibi odanın içinde çok yüksek sesli bir ıslık çıkardı. Bu ıslık mekanizması, insan yapımı ilk çalar saat olarak tarihe geçti.
4. SANAYİ DÜNYASININ CANLI ALARMLARI UYANDIRICILAR
Sanayi Devrimi İngiltere'sinde, fabrikaların sıkı çalışma saatleri yepyeni bir meslek dalı doğurdu: Uyandırıcılar (Knocker-up). Saatlerin çok pahalı ve güvensiz olduğu 19. yüzyılda, Leeds, Manchester ve Londra gibi sanayi kentlerinde bu insanlar adeta sokakların canlı alarmları haline geldi.
Uzmanlar, uyandırıcıların sabaha karşı 03.00'te sokaklara döküldüğünü belirtiyor. Bu görevliler, ellerindeki uzun tahta çubuklarla işçilerin pencerelerine vurarak ya da üfleme borularıyla camlara bezelye fırlatarak müşterilerini uyandırıyordu. En önemli kural ise dürüstlüktü; uyandırıcılar, müşteri cama çıkıp uyandığını kanıtlayana kadar kapının önünden ayrılmazdı.
BİZİM KÜLTÜRÜMÜZÜN CANLI ALARMI RAMAZAN DAVULCULARI
Aslında bu meslek bize hiç yabancı değil. Kültürümüzün en canlı ve güzel geleneklerinden biri olan Ramazan davulcuları, sahur vakti maniler eşliğinde mahalle mahalle dolaşarak insanları uyandırmak adına bu canlı alarm geleneğinin günümüzdeki en önemli ve yaşayan tek örneğidir.
DOĞAL RİTME DÖNÜŞ VE UYKU SAĞLIĞI
1920'lerden sonra mekanik çalar saatlerin ucuzlaması ve seri üretime geçilmesiyle birlikte bu tarihi yöntemlerin hepsi birer birer ortadan kalktı.
Ancak uyku sağlığı yapay alarmlar yerine endüstri öncesi toplumların uyku alışkanlıklarına dikkat çekiyor. Gün ışığı ve vücudun doğal "uyku baskısı" dengelendiğinde, insanın aslında hiçbir yapay alarma ihtiyaç duymadan uyanmasının biyolojik ve ruhsal olarak en sağlıklısı olduğu vurgulanıyor.
