Günümüzde navigasyon cihazlarıyla, haritalarla köşe bucak gezdiğimiz İstanbul sokaklarının isimlendirilmesinde, kentin devasa arşivinin kurulmasında Malatyalı bir dehanın imzası olduğunu biliyor muydunuz? Türkiye’nin yetiştirdiği en büyük şehir tarihçilerinden, belediyeci, yazar ve muallim Osman Nuri Ergin’in Pütürge’nin İmrun köyünden başlayıp İstanbul’un hafızası olmaya uzanan yaşam öyküsü, azmin ve vatan sevgisinin en somut örneği.
İşte belgelere, kütüphanelere ve kentin kimliğine adanmış bir ömrün büyüleyici satır başları...
KAHVEHANE KÖŞESİNDEN DÂRÜŞŞAFAKA’YA UZANAN MUCİZE
Malatya’nın Pütürge ilçesine bağlı İmrun köyünde dünyaya gelen Osman Nuri, 9 yaşına kadar köyünün dışına çıkmadı. Babası Ali Efendi’nin ticaret vesilesiyle İstanbul’a yerleşip bir kahvehane açması üzerine, 1892 yılında payitahta ayak bastı.
İstanbul’da Zeyrek Rüşdiyesi’nde okurken hocası ondaki ışığı fark ederek kendisine "Nuri" mahlasını verdi. Ancak hayat onun için kolay başlamadı. Babasının işlettiği kahvehanenin gürültülü ve olumsuz şartları altında ders çalışmaya uğraşıyordu. Bu zorluğu gören sosyolog Mehmed İzzet Bey’in yardımıyla dönemin en prestijli eğitim kurumu olan Dârüşşafaka’ya girdi. Burası, onun hayatındaki kırılma noktası oldu.
MEHMET ÂKİF VE ELMALILI HAMDİ YAZIR İLE AYNI SOHBETLERDE
1901’de Dârüşşafaka’yı bitirir bitirmez İstanbul Şehremaneti’nde (Belediye) memurluğa başladı. Eğitime doymayan Osman Nuri, bir yandan medrese derslerini takip ederken diğer yandan İstanbul Dârülfünunu Edebiyat Fakültesi’ni birincilikle bitirdi (1907).
O dönem sadece memuriyetle kalmadı; dönemin entelektüel zirvesi olan Mehmed Âkif Ersoy, Elmalılı M. Hamdi Yazır, Babanzâde Ahmed Naim ve Şehbenderzâde Ahmed Hilmi gibi devrin en tanınmış fikir adamlarının sohbet halkalarına katılarak vizyonunu genişletti.
İSTANBUL’UN SOKAKLARINA İSİM VEREN "GİZLİ KAHRAMAN"
Osman Nuri Ergin’in en büyük başarılarından biri, İstanbul’un kaybolmaya yüz tutmuş hafızasını kurtarmak oldu. Kurulmasını sağladığı İstanbul Belediye Arşivi sayesinde, o güne kadar gizli kalmış binlerce tarihi belgeyi gün yüzüne çıkardı.
5 AYDA 6 BİN 214 SOKAĞA TÜRK BÜYÜKLERİNİN İSİMLERİNİ YAZDI!
1927 yılında Türkiye Cumhuriyeti ilk nüfus sayımına hazırlanırken, İstanbul sokaklarının bir düzene oturtulması gerekiyordu. Bu devasa görev Osman Nuri Ergin’e verildi. Gece gündüz demeden çalışan Ergin, tam 5 ay içinde 6 bin 214 sokağı tek tek inceledi. Bu sokakların birçoğuna Türk büyüklerinin adlarını vererek 38 haritadan oluşan muazzam bir rehber hazırladı. Bu çalışma, modern İstanbul’un adres haritasının temel taşı oldu.
TASAVVUF KÜLTÜRÜ VE "AŞAĞIDAN YUKARIYA" DEMOKRASİ İNANCI
Osman Nuri Ergin, kırk altı yıllık memuriyet hayatı boyunca sadece bir bürokrat değil, aynı zamanda toplumun her kesimine dokunan bir öğretmen oldu. Polis okulundan gece mekteplerine kadar dersler verdi. Okuma yazmayı kolaylaştırmak için yazdığı Kolay Elifbâ kitabı, 1928 Harf İnkılâbı’na kadar ülkenin dört bir yanında kapış kapış satıldı ve okutuldu.
Onun dünya görüşü, tasavvuf terbiyesi ile modern sivil yönetim bilincinin harika bir senteziydi. Aşırı Batıcılar ile aşırı muhafazakârları "taassup" içinde olmakla eleştirir, her iki tarafı da birbirine saygı duymaya çağırırdı. Belediyede geçen yılları ona, merkezden yönetilen değil, halkın içinden doğan sivil bir idarenin (yerel yönetimlerin) demokrasinin kalbi olduğunu öğretmişti.
11 BİN CİLTLİK MUAZZAM MİRAS: ATATÜRK KİTAPLIĞI’NIN KALBİ
Kitapçı veya kütüphaneci olmayı her şeyden çok isteyen ama geçim derdi nedeniyle memuriyete sarılan Ergin, bu tutkusunu koleksiyonculukla taçlandırdı. Ömrü boyunca topladığı, 2 bin 25'i eşsiz el yazması olmak üzere toplam 11 bin ciltlik devasa kütüphanesini kendi elleriyle kurduğu İstanbul Belediyesi Atatürk Kitaplığı’na bağışladı. Bugün araştırmacıların el üstünde tuttuğu tasavvuf ve tarih koleksiyonlarının temelinde yine onun harcı vardır.
Malatya’nın dağ köyünden çıkıp, İstanbul’un sokak isimlerinden kütüphanelerine, arşivlerinden sivil demokrasi kültürüne kadar her alanda silinmez izler bırakan Osman Nuri Ergin, Türk kültür tarihinin en mütevazı ve en üretken aydınlarından biri olarak hafızalardaki yerini koruyor.
Kaynak: İslam Ansiklopedisi
