Yapılan incelemelere göre Malatya’nın ön tarihi Paleolitik çağa kadar iniyor. Bu bağlamda 1979 yılında başlayan Karakaya Baraj Gölü kurtarma kazıları kapsamında da bunun ispatı olan bir gelişme yaşanmıştı. İzollu mevkii Cafer Höyükte yapılan kazılarda, o yöre insanının Paleolitik mağaralardan çıkıp ilk defa ovada tarım ve hayvancılıkla uğraştıkları ve yerleşik köy hayatına başladıkları anlaşılmıştı.
Cafer Höyük kazılarıyla, Malatya ve çevresinin M.Ö. 7000 yılında İskâna başladığı anlaşıldı. 1979-1986 yılları arasında kazıları sürdürülen Pirot-Caferhöyük sonucu dünyanın ilk heykel örneği sayılan, beyaz kireçtaşından yapılmış küçük figürler M.Ö. 7000 yılına tarihlendi. Bunlar halen Malatya müzelerinde sergileniyor. Yörenin ana seramiği tek renk ve ateşte az pişirilmiş koyu astarlı.
Buradan paylaşılan bilgilere göre, Paleolitik Çağ insanları Malatya civarında sık rastlanan mağaralardan çıkıp yabanıl tahıl devşiriciliği ile yerleşik yaşama geçti. Ardından da tarıma başladıkları Neolitik Devrim ortaya çıktı. Ancak hayvan evcilleştirildiğine ilişkin bir bulgu yok.
Kazı çalışmaları, 1979-1986 yılları arasında Fransız Ulusal Bilimsel Araştırma Merkezi (CNRS) tarafından Jacques Cauvin başkanlığında yapıldı. Yerleşme esas olarak Çanak Çömleksiz Neolitik Çağ yerleşmesi anlaşılıyor ama İlk Tunç Çağı’na ait olduğu ileri sürülen bazı buluntularla Orta Çağ’a ait az sayıda parçalar bulunduğu ifade ediliyor.
Cafer Höyük’te köpek dışında evcil hayvan iskeletine rastlanmamış. Kazılardan çıkan bilgilere göre, ilk evrelerde bol bol tavşan avlayıp tüketmişler ancak sonraları bu azalmış. Ayrıca tilki, karaca, yaban domuzu ve büyük baş hayvanları avlamışlar ve ileriki dönemde bu hayvanların sayısı daha sonra birdenbire artmış. Koyun, keçi, geyik, çok az sayıda da olsa ayı, panter kemiklerine de rastlanmış.
Kazılarda yabanıl buğdayın yanı sıra emmer ve einkorn buğdayı da bulunmuş. Bu iki buğdayın kültüre alındığı anlaşılmış. Ayrıca mercimek ve bezelye de yabanıl türleri yanında kültüre alınmış. Arpa, üst evrelere doğru kültüre alınmış.
Cafer Höyük, Malatya il merkezinin yaklaşık 40 kilometre kuzeydoğusunda bulunuyor ve bugün Karakaya Barajı suları altında kalmış.
Höyükte sadece kurtarma kazısı yapılabilmiş.
Malatya’da 10 bin yıllık sessizlik: Baraj suları altında kalan Cafer Höyük
Malatya’da 10 bin yıllık sessizlik: Baraj suları altında kalan Cafer Höyük
