Giresun Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Afet Yönetimi Anabilim Dalı bünyesinde, Doç. Dr. Hüseyin Cüce danışmanlığında Hatice Yazgan tarafından tamamlanan "Malatya İli (Yeşilyurt İlçesi) Deprem Dirençli Kent Mimarisi ve Konumsal Analizi" başlıklı yüksek lisans tezi, Yeşilyurt ilçesindeki yapısal hasarları bilimsel verilerle inceledi. Hasar tespit raporları, saha gözlemleri, imar paftaları ve zemin uygunluk haritalarının analiz edildiği çalışmada, Bostanbaşı ve Tecde mahallerinin deprem performansı mercek altına alındı.
BOSTANBAŞI’NDA AĞIR HASAR YÜKSEK, TECDE’DE GÖRECE DÜŞÜK! NEDEN?
Araştırma bulgularına göre, Bostanbaşı Mahallesi’nde güncel imar düzenlemelerine ve yapı denetim süreçlerine tabi binaların bulunmasına rağmen ağır hasar oranlarının yüksek olduğu tespit edildi. Buna karşılık, Tecde Mahallesi’nde yapısal hasarın görece daha düşük düzeyde kaldığı belirlendi.
Çalışmada, Bostanbaşı Mahallesi’ndeki yüksek hasar oranları; kontrolsüz yüksek katlı yapılaşmanın yaygınlaşması, zemin koşullarının yeterince gözetilmemesi, geçmişte yapılan kat artışları ve imar planı değişiklikleri ile ilişkilendirildi. Tecde Mahallesi’nde ise daha sınırlı ve planlı kentsel gelişimin hasarın az olmasında etken olabileceği değerlendirildi.
HASARI ARTIRAN YAPIM VE TASARIM HATALARI NELERDİR?
Tezde yer alan değerlendirmelere göre, deprem kaynaklı hasarların yalnızca sismik hareketlerle açıklanamayacağı, yapı üretim ve tasarım süreçlerindeki teknik eksikliklerin de sürece etki ettiği ifade edildi. Literatürdeki diğer çalışmalarla da desteklenen hasar nedenleri şu şekilde sıralandı:
Uygulama ve İşçilik Hataları: Betonarme yapılarda donatı yerleşimindeki uygunsuzluklar, etriye sıklığının yetersizliği, çiroz ve boğaz etriyelerindeki eksiklikler, pas payı bırakılmaması ve beton uygulamasındaki hatalar yapısal zayıflığa yol açtı.
Malzeme Kalitesi Yetersizliği: Beton dayanımının düşük olması, donatı çeliğinin standartlara uymaması ve agrega kalitesindeki yetersizlikler taşıma kapasitesini olumsuz etkiledi.
Tasarım ve Proje Eksiklikleri: Statik ve dinamik hesaplamalardaki hatalar, deprem perdesi gibi taşıyıcı elemanların yetersiz kullanımı, dolgu zeminlerde uygun olmayan temel sistemlerinin seçilmesi ve taşıyıcı sistem düzensizlikleri performansı düşürdü.
Denetim Mekanizmasındaki Aksaklıklar: Bostanbaşı'nda yapı denetimine tabi yapılarda da yıkım ve hasar yaşanması, denetim mekanizmalarının sahada yeterince etkin işletilemediğine işaret etti.
AFET RİSKLERİNİ AZALTMAK İÇİN NASIL ÖNLEMLER ALINMALI?
Akademik çalışmanın son bölümünde, Malatya ve benzer deprem riski taşıyan kentlerde olası afet kayıplarını azaltmak amacıyla şu önerilere yer verildi:
Riskli bölgelerde yapı yoğunluğu sınırlandırılmalı ve kontrollü bir kentsel büyüme stratejisi izlenmelidir.
Yerleşim alanları planlanırken zemin etütleri daha sistematik ve ayrıntılı şekilde yapılmalıdır.
Özellikle yüksek katlı yapılaşmanın olduğu bölgelerde, imar planı değişiklikleri yerel zemin kapasitesiyle uyumlu hale getirilmelidir.
Yapı denetim süreçleri sahada daha bağımsız, şeffaf ve sürekli biçimde işletilmelidir.
Yapı üretim sürecinde işçilik kalitesini artıracak eğitimler yaygınlaştırılmalı, beton ve donatı kalitesine yönelik saha denetimleri artırılmalıdır.
Afet sonrası hasar analizlerinden elde edilen bilimsel çıktılar yerel yönetimlerle paylaşılmalı ve karar alma süreçlerine entegre edilmelidir.