Malatya’nın kuzeydoğusunda, şimdi Karakaya Barajı'nın suları altında sessizce yatan bir yer var. Gözle göremeyeceğimiz kadar derin bir geçmişe ev sahipliği yapmış, fakat üstü örtüldükten sonra belleğimizin de dışında kalmış bir toprak parçası: Cafer Höyük.
Bazen bir coğrafya sadece taş, toprak, su değildir. Bazen bir tepe, insanlık tarihinin yönünü değiştiren sessiz bir tanık olur. Cafer Höyük de işte böyle bir yer. Binlerce yıl önce, henüz tekerlek bile yokken, insanoğlunun av peşinde mağaralardan ovaya indiği ve ilk kez toprağa bağlanmayı düşündüğü zamanlardan kalma.
Malatya’nın tarihini sadece Hititlerle, Roma’yla, Selçuklularla başlatmak büyük bir eksiklik. Oysa bu topraklar insanların yaban tahılları toplamaktan tarıma geçtiği, yerleşik hayata ilk adımların atıldığı Neolitik bir devrimi içinde saklıyor.
Bir zamanlar bu höyükte yaşayan insanlar henüz evcilleştirmeyi bilmedikleri hayvanları avlıyor, doğanın sunduklarıyla yetiniyorlardı. Tavşan, karaca, yaban domuzu, hatta panter… Ama zamanla doğayla ilişki değişti. Buğdayın, mercimeğin, bezelyenin yabani formları evcilleştirildi. Artık toplayan değil, eken bir insan profili çıktı ortaya.
Bugün Malatya müzelerinde sergilenen küçük taş figürler, sadece sanat değil, bir bilinç sıçramasının, bir çağ değişiminin sembolü.
Ve tüm bunlar bir baraj projesi sayesinde fark edildi. Suya teslim edilen topraklardan kurtarılabilen birkaç yıl, binlerce yılın en anlamlı keşiflerine kapı araladı. Cafer Höyük’te sadece kazı yapılmadı insanlığın ayak izleri, bugünün anlayışıyla yeniden okundu.
Ancak bu hikâyenin acıklı bir yanı da var. Bugün Cafer Höyük'e ulaşmak imkânsız. O verimli topraklar, o ilk buğday başaklarının filizlendiği yer barajın suları altında.
Kimi yerler haritalarda yer tutmaz ama hafızalarda derin izler bırakır. Cafer Höyük de artık sadece birkaç akademik yayın, birkaç müze vitrini ve belki bu satırlarda yaşıyor. Fakat insanlığın ortak geçmişine tuttuğu bu solgun ışık, onu unutulmaz kılıyor.
Malatya, sadece kayısıyla değil, insanlık tarihinin ilk köklerinden biriyle de övünebilir. Yeter ki, geçmişi yalnızca geçmişte bırakmayalım.
