30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Mütarekesi'nin ardından, İtilaf Devletleri tarafından işgal edilen Türk topraklarında milli hareketler hız kazandı. Doğu Anadolu'da bir Ermeni Devleti kurulması ihtimali, bölge halkını derinden etkiledi. Bu tehlikeye karşı, Kasım 1918'de İstanbul'da Vilâyât-ı Şarkiyye Müdafaa-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti kuruldu.
ERZURUM'DA MİLLİ MÜCADELE ATEŞİ
Cemiyetin Erzurum şubesinin açılması, bölgedeki milli hareketin daha da güçlenmesine neden oldu. 3 Mart 1919'da Erzurum'da yapılan toplantıyla cemiyetin Erzurum şubesi resmen kuruldu ve kısa süre sonra faaliyetlerine başladı. Cemiyet, Doğu Anadolu halkının haklarını korumak için silahlı müdafaayı hedefledi ve bu doğrultuda teşkilatlanmaya başladı.
KONGRE HAZIRLIKLARI VE KAZIM KARABEKİR'İN KATKILARI
Kolordu Kumandanı Kazım Karabekir Paşa'nın 13 Mart 1919'da Erzurum'a tayin edilmesi, milli mücadeleye büyük bir ivme kazandırdı. Karabekir, Erzurum'da Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin çalışmalarını destekledi ve Albayrak gazetesi aracılığıyla bölge halkını bilinçlendirdi.
MUSTAFA KEMAL PAŞA'NIN ERZURUM'A GELİŞİ
Mustafa Kemal Paşa, Samsun'dan başlayarak Anadolu'yu adım adım geçerek Erzurum'a ulaştı. 8 Temmuz 1919'da askerlik görevinden istifa eden Mustafa Kemal, milli mücadelenin liderliğini üstlenmek üzere Erzurum'a geldi. 23 Temmuz 1919'da toplanan Erzurum Kongresi, Mustafa Kemal Paşa'nın önderliğinde önemli kararlar aldı.
KONGREDE ALINAN KARARLAR
Kongrede, Doğu Anadolu'nun Ermenilere terk edilmemesi, Türk milletinin bağımsızlık mücadelesi ve işgal tehlikesine karşı silahlı direniş kararları alındı. Bu kararlar, milli mücadelenin temel taşlarını oluşturdu ve Kurtuluş Savaşı'nın başlamasında önemli rol oynadı.
ERZURUM KONGRESİ'NİN ÖNEMİ
Erzurum Kongresi, Türk milletinin bağımsızlık ve özgürlük mücadelesinde dönüm noktası oldu. Bu kongrede alınan kararlar, milli mücadelenin yönünü belirledi ve Türk milletinin bağımsızlık ateşini harladı. Erzurum Kongresi, Türk tarihinde bağımsızlık ve hürriyetin simgesi olarak anılmaya devam edecek.
30 Ekim 1918'de Mondros Mütarekesi'nin imzalanmasının ardından, Erzurum ve çevresinde millî hareketler hız kazandı. İşgal altına alınmayan Türk toprakları İtilaf Devletleri tarafından işgal ediliyordu. Doğu Anadolu'da bir Ermeni Devleti kurulma ihtimali, bölge halkını derinden etkiledi. Bu tehlikeye karşı merkezi İstanbul olmak üzere Kasım 1918'de Vilâyât-ı Şarkiyye Müdafaa-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti kuruldu.
Cemiyetin kurucuları arasında Beyrut Eski Valisi İsmail Hakkı, Hicaz Eski Valisi Mahmut Nedim, Bayezid Mebusu Şefik, Diyarbakır Mebusları Zülfü ve Feyzi, Süleyman Nazif, Cevat Bey ve Raif Efendi bulunuyordu. Cemiyetin amacı, "Kayıtsız ve şartsız Türk hukukunu muhafaza etmek, doğu topraklarından herhangi bir parçanın Ermenistan'a terk edilmesi durumunda veya herhangi bir fiili tecavüz karşısında Doğu Vilayetleri halkının silahlı müdafaasını sağlamak" idi. Cemiyet, Doğu Vilayetlerindeki halkın haklarını korumak için neler yapılabileceğini tartıştı ve bu amaçla Fransızca bir gazete ve Hadisat gazetesini çıkarmaya karar verdi.
ERZURUM ŞUBESİ’NİN KURULMASI
Cevat Dursunoğlu'nun Erzurum'da bir şube açma talebiyle birlikte, cemiyetin Erzurum'daki faaliyetleri başladı. Süleyman Necati ve diğer ileri gelenlerle temas kuran Dursunoğlu, İstanbul'daki gelişmeleri bölge halkına anlatarak, cemiyetin çalışmalarını aktardı. 1 Mart 1919'da yapılan toplantıda, teşkilatlanma gereği vurgulandı ve 3 Mart 1919'da Erzurum'da cemiyet kuruldu. Başkanlığına Hacı Fehim Efendi seçildi.
KAZIM DİRİK’İN KATKILARI
Mart sonunda Erzurum'a gelen Kazım Dirik, cemiyetin çalışmalarını daha da aktif hale getirdi. Albayrak gazetesi cemiyetin propaganda organı oldu. Kars'ın Ermeniler tarafından işgali, cemiyetin çalışmalarını hızlandırdı ve teşkilatlanmanın livalara ve kazalara yayılması kararlaştırıldı. Nisan 1919'da yapılan toplantıda Hoca Raif Efendi, cemiyetin İdare Heyeti’nin başkanlığına getirildi ve yeni bir Teşkilat Nizamnamesi oluşturuldu.
ERZURUM KONGRESİ’NİN HAZIRLIKLARI
Kazım Karabekir Paşa'nın 13 Mart 1919'da 15. Kolordu Komutanlığına atanması, olayların gidişatını değiştirdi. Mustafa Kemal Paşa ile İstanbul'da yaptığı görüşme, Erzurum Kongresi'nin fikrî temelinin atılmasına öncülük etti. Kazım Karabekir’in 3 Mayıs 1919’da Erzurum’a gelişiyle birlikte, cemiyetin faaliyetleri daha aktif hale geldi. Mustafa Kemal Paşa'nın Anadolu'ya geçmeden önce yaptığı hazırlıklar, millî teşkilatların durumunu tespit etmeye yönelikti. İzmir’in işgalini protesto etmek için yapılan miting, millî hareketin bir parçası oldu.
ERZURUM KONGRESİ’NİN TOPLANMASI
Vilâyât-ı Şarkiyye Müdafaa-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti, Doğu Anadolu'nun müdafaasını sağlamak amacıyla Erzurum'da bir kongre toplanmasına karar verdi. 17 Haziran 1919’da sancak ve kazalardan gelen 21 delegenin katılımıyla vilayet kongresi toplandı. Kongrede alınan kararlar, Doğu Anadolu’nun Ermenilere terk edilmeyeceği ve millî mücadele için silahlı müdafaa fikrinin benimsendiği yönündeydi.
Mustafa Kemal Paşa’nın Erzurum’a gelişi, kongre hazırlıklarını hızlandırdı. 8 Temmuz’da İstanbul Hükûmeti, Mustafa Kemal Paşa'nın ordu komutanlığından azledildiğini açıkladı. Mustafa Kemal de askerlik mesleğinden ayrıldığını ve sine-i millete geri döndüğünü ilan etti. Erzurum Kongresi 23 Temmuz 1919'da toplandı ve millî mücadele sürecinde önemli bir rol oynadı.
Bu gelişmeler, Erzurum ve çevresindeki millî hareketlerin başlaması ve güçlenmesi açısından kritik bir dönemi oluşturdu. Erzurum Kongresi, millî mücadele için önemli bir adım oldu ve Doğu Anadolu'daki halkın direnişini simgeledi.