Anadolu’nun en eski ve en köklü medeniyet köprülerinden biri olan Malatya, bağrında insanlık tarihine ışık tutacak, sınırları aşan büyük gizemler saklamaya devam ediyor. Akademik çevrelerin odağında olan ve Malatya İl Kültür Envanteri’ne giren Arapgir ilçesindeki Onar Köyü Kaya Mezarları (Onar Nekropolü), Roma İmparatorluğu döneminden günümüze ulaşan büyüleyici yapısıyla tarih ve kültür dünyasında adeta bir deprem etkisi yaratıyor. İlçe merkezine 15 kilometre uzaklıktaki sarp bir vadide yer alan bu gizemli alanda, tam 20 kaya mezarı ve bir kaya barınağı bulunuyor. Ancak bölgedeki bazı odalar, barındırdığı sarsıcı detaylarla adeta birer "Taş Saray" mimarisi sunuyor ve bilinen tüm tarih tezlerini yeniden sorgulatıyor.
DENİZ TARAĞI TAVANLAR VE KAMUFLE EDİLMİŞ TAŞ KAPILAR
Nekropol alanındaki mezarları inceleyen araştırmacı Recep Özman’ın kapsamlı akademik çalışmasına göre, bu odalar alelade birer çukur değil, dâhice tasarlanmış birer mimari harikası. Bölgedeki 1 numaralı oda mezar, kapısından içeri girildiği andan itibaren okuyucuyu büyüleyen detaylara sahip:
- Deniz Tarağı Tavan Mimarisi: Bu mezarın ön odası olarak düşünülebilecek alanın tavan kısmı, antik dönem ustalarının muazzam işçiliğiyle deniz tarağı görünümünde bir yarım kubbe şeklinde oyulmuş. Anadolu'daki diğer örneklerde eşine az rastlanan bu estetik, odalara adeta bir saray atmosferi katıyor.
- Gizli Mazgal Pencereler: Giriş kapısının hemen üzerinde, içeriden genişliği yaklaşık 40 cm, dışarıdan ise sadece 15 cm olan kare şeklinde mazgal bir ışıklandırma penceresi bulunuyor. Bu dâhice tasarım, dışarıdan içerinin görünmesini engellerken içeriye loş bir ışık süzülmesini sağlıyor.
- Antik Hırsız Tuzağı: Mezarların iç kısımlarındaki yontma taş işçiliği ne kadar özenli ve zenginse, dış kapıları bir o kadar sıradan ve basit birer oyuk şeklinde bırakılmış. Uzmanlar bunun, mezarların antik dönemde soyulmasını engellemek amacıyla yapılmış akıllıca ve aldatıcı bir kamufle yöntemi olduğunu vurguluyor. Girişlerdeki mil yuvaları, döneminde bu odaların devasa taş bloklarla kapatıldığını kanıtlıyor.
ROMA SINIRINDA BİR TÜRKİSTAN İZİ KUYRUĞU DÜĞÜMLÜ ATLAR
Nekropolün en gizemli noktası ise şüphesiz 10 numaralı oda mezar. Duvar resimleriyle Anadolu arkeolojisinde tamamen benzersiz bir yere sahip olan bu odanın duvarlarında, kırmızı boyayla ve son derece gerçekçi bir üslupla resmedilmiş kuyruğu düğümlü at figürleri yer alıyor.
Tarihçiler, atın bozkır yaşamındaki hayati önemini ve "at kuyruğu bağlama" adetinin öz mülk bir Türkistan (Orta Asya) bozkır geleneği olduğunu belirtiyor. Antik çağda Fırat’ın batısını koruyan ve Malatya’ya yerleştirilen ünlü Roma ordusu Legio XII Fulminata’nın (12. Yıldırım Lejyonu) askeri üssü konumundaki bu topraklarda, doğu (Türkistan) kültürünün bu denli belirgin işlenmesi ezberleri bozuyor. Uzmanlar, bu odanın bölgedeki diğer yapılardan farklı bir dönemde, belki de bölgeye yerleşen farklı bir topluluk veya o dönemin ekonomik olarak çok güçlü, köklerine bağlı gizemli bir ailesi tarafından yapıldığını düşünüyor.
"YABANCI GÖMEN LANETLENİR!" NESİLLER BOYU SÜREN TAŞ VASİYET
Antik çağda önemli bir Roma sınır karakolu olan Malatya çevresindeki bu yapılar, Adıyaman'daki Perre Antik Kenti ve Kommagene bölgesindeki Turuş Nekropolü ile büyük bir mimari ve kültürel benzerlik taşıyor.
O dönemlerde bu odalar tek bir cenaze için değil, nesiller boyunca kullanılan birer tapulu aile mezarlığı (hafıza odası) olarak tasarlanıyordu. Eskiçağ mezar hukukunda, bir aile mezarına dışarıdan yabancı birinin gömülmesi kesinlikle yasaktı; bu vasiyeti ve yasağı çiğneyenlerin lanetleneceğine inanılır, şehre ya da tapınaklara çok ağır para cezaları ödetilirdi. Onar mezarlarında da ana kayaya oyulmuş seki (klineler) yapılarının altına açılan ek oyuklar ve tabandaki khamosorion (sanduka) tipi mezar tekneleri, bu odaların nesiller boyu aile soyağacı şifresi olarak kullanıldığını kanıtlıyor.
Nitekim Malatya Samanköy’de yapılan kurtarma kazılarında da aynı mezar sekisinde bir yetişkin ve bir çocuk iskeletinin bir arada bulunması, bu coğrafyadaki tek odalı kaya mezarlarının koca bir sülaleyi barındıran uzun soluklu yapılar olduğunu tescilliyor. Arapgir Onar Köyü, kayalara üflenen o bozkır fısıltısıyla, sakladığı tüm tarihi sırlarla şimdi keşfedilmeyi ve turizme daha güçlü bir şekilde kazandırılmayı bekliyor.
Biz Malatyalılar olarak her zaman Arslantepe’mizle, medeniyetin bu topraklarda filizlenmiş olmasıyla gurur duyarız. Ancak bu haber bize gösteriyor ki, Malatya’nın her bir köşesi, her bir ilçesi adeta ucu buçağı görünmeyen bir tarih okyanusu! Arapgir’in o sarp kayalıklarında, Onar Köyü’nde sessizce yatan bu 'Taş Saraylar', sadece alelade birer antik kalıntı değil; bizim bu topraklardaki kadim tapumuzdur.
Düşünsenize; bir yanda Roma İmparatorluğu'nun en güçlü lejyonlarının ayak izleri, hemen yanı başında ise öz mülk Orta Asya, Türkistan kültürümüzün simgesi olan o kuyruğu düğümlü atlar... İki devasa dünya, bizim Malatya’mızın bir köyünde, aynı taş yatakta yüzyıllardır koyun koyuna uyuyor!
Bu topraklarda doğmuş, büyümüş ya da kalbi Malatya için atan her hemşehrimizin, yolunu mutlaka bir gün Arapgir Onar Köyü’ne düşürmesi ve bu gizemli kokuyu yerinde içine çekmesi gerekiyor. Malatya sadece kayısıyla değil; dünyaya yön veren bu saklı hafıza odalarıyla da markadır. Gelin, bu muazzam kültür mirasımıza hep birlikte sahip çıkalım, Arapgir'in bu gizemli fısıltısını tüm dünyaya duyuralım!
HABER KAYNAKÇASI (AKADEMİK REFERANSLAR):
- Özman, Recep. "Arapgir Onar Köyü Kaya Mezarları" başlıklı bilimsel araştırma metninden derlenmiştir.
- Köroğlu, K. (2008). Urartu Kaya Mezar Geleneği ve Doğu Anadolu’daki Tek Odalı Kaya Mezarlarının Kökeni, Arkeoloji Sanat, Sayı: 127.
- Şahin H. - Kılıç Z. (2011). Malatya-Samanköy Kaya Mezar Odası Temizlik Çalışması, 19. Müze Çalışmaları ve Kurtarma Kazıları Sempozyumu.
- Malatya Kültür Envanteri (2014).