MALATYA HALK OYUNLARI MÜZİKLERİ NASIL OLUŞTU?
Malatya İnönü Üniversitesi Devlet Konservatuarı Türk Halk Müziği Ana Sanat Dalı Başkanı Doç. Dr. Derya Karaburun Doğan, Malatya’nın halk oyunları müzikleriyle ilgili bilgiler aktardı. Doğan, Dünya’da halk oyunlarının yurt genelinde aynı olduğunu ama Anadolu coğrafyasında bu durumun bölgelere göre farklılık gösterdiğini söyledi.
İnönü Üniversitesi Devlet Konservatuarı Türk Halk Müziği Ana Sanat Dalı Başkanı Doç. Dr. Derya Karaburun Doğan, Malatya yöresinin kendine has halayları olduğunu, çevre illerden göçler aldığı için çeşitliliğin fazla olduğunu vurguladı. Genellikle düğün, asker uğurlama, kız çıkarma gibi zamanlarda halk oyunları oynanarak mutluluğun yansıtıldığını söyledi.
Halk müziği hakkında bilgiler veren Doç. Dr. Derya Karaburun Doğan şunları aktardı:
“Belli bir toplumun üyesi olarak insan, kendi kültürel mirasını öğrenip, onu savunur, yaşatır ve kendisinden sonraki kuşaklara aktarır. Halk müziği, toplumun içinden gelen, insandan insana aktarılarak yaşayan, sürekliliği bulunan, yüzyıllar boyunca toplumların kendi öz kültürleri ile bezenen, halk tarafından genel kabul görerek yaşayan bir müzik biçimidir. Bir dans karakteri, yaşayan insan bedenlerinde dile gelir. Dolayısıyla salt adımların, omuz titreyişlerinin ve mimiklerin öğrenilmesi bütünüyle yetersiz kalır; çünkü dans, bir kültürel arka planın ve en az onun kadar bir bireysel iç dünyanın son ürünüdür. Dünyanın neresinde olursa olsun halk şarkıları ve halk dansları kent kültürünün dışında üretilmiştir. Bu müzik ve onun eşliğinde yapılan danslar, kırsal kesimin yaşamında o yörenin ve bölgenin kültürüne göre farklılıklar göstererek, kendine özgü anlam ve amaçlar içerir. Gösterişten arınmış, alçak gönüllü, yalın, gerçekçi, yürekten gelen bir değiş bulunur. Neredeyse yeryüzündeki her millete ait bir halk müziği ve halk dansı vardır. Halk tarafından benimsenen ve sözlü gelenek biçiminde kulaktan kulağa verilmek suretiyle yayılan ezgilerdir. Köylü ve halk arasından çıkıp, gelenek haline gelen ezgiler halk müziğini oluşturur. Halkın müşterek malı olan, en sade, düz, samimi ve yalın ezgilerdir genel olarak bestecisi belli değildir, anonimdir.
- HALK OYUNLARI
Halk oyunları sınıflandırılırken öncelikle hangi kültür ve hangi bölgede şekillendiği göz önünde bulundurulmalıdır. Çünkü ulusal bir kültürü oluşturan çok sayıda farklı bölge ve o bölgelerin farklı kültür oluşumları vardır. Bu farklı kültür oluşumları ile birlikte halk oyunları da farklılık gösterir. Ülkedeki halk oyunlarını tek tipte görmek, aynıymış gibi kabul ederek yaklaşmak, kültürel etkileşimleri yok saymaktır ve bu da bilimsel olmayan bir yaklaşımdır.
Anadolu’da yaşayan medeniyetlerin izleri ve yaşayış biçimleri; çalgılar, ritim, ezgi, şiir biçimi, söyleme şekli (ağız), çalım şekli (tavır), akort şekli (düzen) ve halk danslarındaki figür yapıları, halk dans kıyafetleri (folklor kıyafetleri) ile açıkça yansıtılır. Kendine özgü şiirsel, çalgısal, ezgisel ve ritimsel, figürsel ve kıyafetsel biçimleriyle dünya müziklerinden ayrılıp kendi zengin farklılığını ortaya koyan bu müzik ve dans, bin yıllık bir kültür harmanını işleyerek, kuşaktan kuşağa, köyden kente, kentten dünyaya yansıtılmış ve günümüze kadar yok olmadan süre gelmiştir.
- OYUN TÜRLERİ
Müziksel bağlamdaki biçimlerine göre Türk Halk Müziğini, genel olarak serbest ritimli (usulsüz) olan, uzun havalar ve genel olarak ritimli (usullü) olan, kırık havalar olarak 2 bölümde incelemek mümkündür. Halk müziğinde halayların içinde bulunan tür kırık havalardır. Kırık havalar kendi içerisinde; oyunlu ve oyunsuz türler olmak üzere 2 bölüme ayrılırlar. Halaylarda oyunlu türler içerinde yer alır. Oyunlu türler; “halay, bar, zeybek, semah (samah), hora, karşılama, mengi, bengi, kasap havaları, güvende, kaşık havaları, horon, teke havaları ” dır.
Halaylar bağımlı oyunlardır. Oyuncular halay başının komutuna uyarak hareket ederler. Halaya çoğunlukla bağlı dizi ile başlanır. Oyuncular birbirlerini küçük parmaklarından tutarak, kol kola girerek ya da omuzlarından tutarak diziyi oluştururlar. Bazı halaylarda bu diziliş bir süre sonra değişerek, bazılarında ise oyunun sonuna kadar sürer.
Malatya halay müziklerini incelerken her eseri ayrı ayrı değerlendirmek; ortaya koymak istediği şeyi kavramak; benzerleri arasındaki yerini belirlemek; davranışa yönlendiren yönünü tespit etmek; bu değerlendirmelerden yola çıkarak genelde bileşilen noktaları bulmak gerekir. Türk halk müziğinde kullanılan dizi, seyir ve usul gibi müziksel özelliklerin detaylı bir biçimde ortaya çıkarılması ve genel yargılara varılması için bölgelerin halay müziklerinin dikkatle incelenmesi gerektiği söylenebilir.
- MALATYA VE YÖRESİ
Malatya’nın sosyal yapısı bütün özellikleri ile Türkiye’nin Doğu Anadolu’suna ait sosyal yapının küçük bir örneğini göstermektedir. Malatya’nın, Türkiye’nin Doğu, Güneydoğu, Güney ve Orta Anadolu bölgelerinin kesişme noktasında bulunması nedeniyle sosyal yapısı çeşitlilik ve zenginlik gösterir.
Anadolu, coğrafik açıdan da birbirinden çok farklı bölgelere sahiptir. Bölgelerdeki ortak özellikler, aynı duygu ve düşünceler, ortak olaylar, türkülerin sözlerinde ortak bütünlük olarak görülse de, halaylardaki figürlerde, halk oyunları kıyafetlerinde, ezgi, ritim, çalım şekli ve söyleniş biçimlerinde farklılık gösterir ve bu ortak duygular farklı şekillerde ortaya çıkar.
Malatya ve yöresi, Türk halk müziği coğrafyasının Doğu kısmında bulunmaktadır. Elazığ, Diyarbakır, Adıyaman, Maraş, Sivas, Erzincan illerle sınırlı oluşu ve çevre illerden etkilenmiş olması, müziksel ve kültürel açıdan farklı yöresel özellikler taşımasına neden olmuştur.
Malatya yöresindeki halk müziği ve geleneksel halk oyunları; çeşitli ve ilginçtir. Türküleri Anadolu’nun her köşesine yayılmıştır. Oyunlarda ve türkülerde, ilçeden ilçeye değişiklik görülse de ortak özellikler belirgindir. Ağız, tavır ve ritmik yapı yönünden ezgilerde alışılmamış özellikler görülür. Halk oyunları genelde davul-zurna ve davul-klarnet eşliğinde oynanır.
Malatya’daki müziklerin Türk halk müziği olarak iki şekilde ayırmıştım. Biri kırk hava ve oyun havası olarak diğeri de konularına göre. Kırık hava ve oyun havası olarak ayırdığımız kısma deyişler ve semahlarda giriyor. Uzun havalarda da dere havaların var daha çok Doğanşehir tarafında icra ediliyor. Kırık havalara Malatya yöresinde daha çok sözlü olarak icra ediliyorlar. Sözsüz olarak da oyun havalarımız, halaylarımız var.
- MALATYA’NIN MÜZİK ALANINDA FARKLI DOKULARA SAHİP OLMASININ SEBEBİ
Malatya’nın müzik alanında farklı dokulara sahip olmasının sebebi çevre illerden göç alıyor olmasıdır. Pütürge, kale ve Kuluncak’ta kürkçe konuşulması ve Türkçe, Zazaca müziklerinin bulunması gibi durumlar örnek gösterilebilir. Elazığ ile sınır olan ilçelerde klarnet ve cümbüşün kullanılıyor olması. Bu gibi etkenler bölge müziklerini etkiler.
Oyun havaları bakımından Malatya’daki ilçeler ile merkez arasında çok bir fark yok. Malatya’da bölgesel olarak oynanan oyunlar var. Halk oyunları bir bölgedeki kültürü yansıtan kültür ürünlerinden biridir. Halk oyunlarında oynanan kıyafetlerde yöreseldir ve o kıyafetlerinde her birinin kendine has bir anlamı vardır. Halk oyunları oynanırken kullanılan testi, mendilin kullanımı, kuşağın bağlanma şekli, kadınların örtmüş olduğu yazmanın şekli bir yöreden yöreye farklılık gösterebiliyor bunların hepsi kültürün bir parçasıdır. O bölgenin kültürünün bir yansıması olarak düşünülebilir.”
Malatya’da halkoyunları genel olarak erkek kadın bir arada oynanır. Merkez’de daha çok davul zurnayla halk oyunları oynanırken Elazığ’a yakın Arapgir gibi bölgelerde ise davul ve klarnet daha çok kullanılıyor.
Merkezde Türk sanat müziği icralarında cümbüş, keman, klarnet varken. İlçelerde daha çok bağlama, def, düdük, kaval gibi müzik aletleri kullanır.
Halk oyunlarına dünya genelinde bakıldığı zaman halk oyunları bir yurdu kapsayan oyunlardır ama Türkiye’de böyle değil Anadolu’da bölgeden bölgeye halk oyunları değişiklik gösteriyor. Türkiye’nin tek bir halk oyunu vardır denilemez. Asker uğurlamalarında, düğünlerde, kızı evden alınırken halaylara çekiliyor. Daha çok mutlu olunduğu zamanlarda eğlenmek amaçlı o yörenin geçmişten günümüze süre gelen kültürünü yansıtan halk oyunları daha çok eğlence ortamlarında halay çekiliyor. Yöresel kıyafetleri düğünlerde falan artık çok giyilmiyor ama halk oyunları yarışmalarında sıklıkla göre biliyoruz.
- “MALATYA’DAKİ HALK OYUNLARININ ÇOĞUNLUĞU ANONİM OLUP SÖYLEYENİ BELLİ DEĞİL”
Malatya’daki halk oyunlarının çoğunluğu anonim olup söyleyeni belli değildir. Arşivlere bakıldığı zaman Mehmet Barlan, Vahap Tuncay, Selahattin Alpay, Şükrü Çalışkan gibi kişiler kaynak kişilerdir. Halk oyunlarının Halil Atılgan, Mehmet Özbek, Selahattin Alpay, Muzaffer Sarısözen, Salih Turhan gibi kişiler tarafından notaya alındığı ve derlendiği gözlemlenmektedir. Malatya halk oyunları genel olarak halaylarda kullanılır. Halaylarda kadın erkek bir arada oynanan oyunlardır. Anadolu’da yaşayan medeniyetlerin izleri ve yaşayış biçimleri üzerine çalgılar, ritim yapıları, ezgi ve şiir biçimi, ağıt şekli gibi figürler, halk danslarındaki figürler ve kıyafetler halk oyunlarındaki bu kültürü yansıtma da büyük bir örnektir. Bütün bu kıyafetler ve danslardaki figürlerde bir bakıma kültürü anlatan yansımalardır.
Malatya’da çalgı olarak bağlama, curra, çöğür, keman, zurna, çığır, kaval, cümbüş, davul, def gibi çalgılar çok kullanır. Yöresel olarak kına gecelerinde farklı türküler söylenmektedir. Gelin çıkarılırken ya da kına yakılırken okunan eserler vardır.
Malatya yöresi halay müzikleri ‘Usul ve ritim’ bakımından incelendiğinde, sözsüz halayların sayıca fazla olduğu görülmektedir. Halaylar, merkezde ve ilçelerde hemen hemen aynıdır. Bu benzerlik, o halayların aynı bölgedeki kültürlerde ortak bir niteliğe sahip olmasından kaynaklanır.
Malatya yöresi halay müzikleri ‘karar sesleri’ bakımından incelendiğinde, Türk halk oyunlarının genel olarak ‘la’ kararlı halaylardan oluştuğunu söylemek mümkündür. Bu durumun en büyük nedeni halayların Şed ve Bileşik makamlar yerine, genellikle basit makamlar olarak adlandırdığımız makamlardan oluşmasıdır. Malatya halaylarında Hüseyni ve Uşak makamı gibi basit makamların kullanılması la kararlı halayların çok kullanılmasında en büyük etkendir. Bu durum, yöredeki çalgı kullanımı ve çalgıların bu kararla çalınma olanaklarının daha kolay oluşuyla da ilişkilendirilebilir.
- MALATYA YÖRESİ HALAY MÜZİKLERİ
Malatya yöresi halay müzikleri ‘makam’ yönüyle incelediğimiz zaman bu dizilerin oluşumuna dair şu sonuca varılmıştır: Özellikle hüseyni makamındaki halay müziklerini incelediğimiz zaman birçoğunda dizilerin bir oktavdan ziyade altı ve yedi sesten oluştuğu, uşak makamındaki halayların ise çoğunluğunun beş sesten oluştuğu görülmektedir. Malatya yöresinde halaylarda segâh, çargâh ve rast makamlarının da kullanıldığı, bunun en büyük nedeni olarak; farklı halk müziği ve sanat müziği geleneklerinin birbirleriyle iç içe girmiş oluşunu, bu değişken yapının türler arası etkileşimde alt yapı oluşturduğunu görmekteyiz. Bu halaylarda daha çok sanat müziği etkisi görülmektedir.
Malatya yöresi halay müzikleri ‘seyir’ bakımından incelendiğinde; özellikle hüseyni ve çargâh makamları içerisinde ‘inici-çıkıcı’ seyre sahip olan halaylar çoğunluktadır. Bu halaylarda seyre, dizinin orta seslerinden, güçlü sesi civarından başlanmıştır. Uşak makamı içerisinde seyreden halaylarda ise, dizinin alt kısmında bulunan dörtlü veya beşli seslerinden seyre başlandığı görülmektedir.
Malatya yöresi halay müzikleri ‘ses aralığı’ yönünden incelendiğinde, la-mi, la-fa, la-sol, si-mi ses aralıklarında seyrettikleri görülmektedir. La- mi aralığı genellikle oyun havalarında ve uşak makam dizisinde seyreden halaylarda görülüp, la-fa, la-sol aralıkları ise daha çok hüseyni makamında olup, yörede kırık hava türündeki halaylarda yoğun olarak görülmektedir.
Malatya yöresi halay müzikleri ‘usul ve ritim’ bakımından incelendiğinde, çok çeşitli yapılanmalar olduğu söylenebilir. Halaylarda basit, bileşik ve karma olarak adlandırılan üç tür usulünde kullanıldığını görmekteyiz. Genel olarak halaylar basit usuller grubunda (2/4, 4/4) toplanmıştır. Bunun yanı sıra 6/8, 9/8 ve 12/8’lik usullerin kullanıldığı halaylarda vardır”.
