1670 YILINDAN KALAN ERMENİCE KİTABE TARİHE IŞIK TUTUYOR

Manastırın en önemli ve günümüze kadar sapasağlam ulaşan parçalarından biri, batı cephesindeki giriş kapısı üzerinde yer alan Ermenice kitabe. 63 x 23 santimetre ölçülerindeki dört satırlık bu tarihi yazıtta, kilisenin Aydınlatıcı Aziz Kirkor’a (Kirkor Lusavoriç) ithafen yapıldığı belirtiliyor.

Dört bir tarafı zarif haç motifleriyle süslenmiş olan kitabede şu ifadeler yer alıyor:

"Aziz Kirkor’un kapısı 1670 yılının Mart ayının 18’inde, Simon Gabiskos eli ile yapıldı."

Zamana Meydan Okuyan Mimari ve İnşa Tekniği

1.540 metrekarelik geniş bir parsel içerisinde konumlanan Venk Manastırı, dikdörtgen planlı ve uzunlamasına bir mimariyle inşa edilmiş. Yapılan incelemelere göre kilisenin ana boyutları 12,5 x 6,90 metre ölçülerine sahip.

Yapının mimari ve teknik özellikleri ise döneminin taş işçiliğini gözler önüne seriyor:

Özel Taş İşçiliği: Kilisenin ön cephesi özenle yontulmuş taşlarla inşa edilmiş. Duvarların iç ve dış yüzeyleri düzeltilmiş taşlarla örülürken, duvar araları ise moloz taş ve harç dolgusuyla güçlendirilmiş.

İç Mekân Yapısı: Küçük bir batı kapısından girilen kilisenin tam karşısında, iki basamakla çıkılan bir apsis (mihrap bölümü) yer alıyor. Apsisin sağında ve solunda ise azizlerin kullanımına ayrılmış özel mekânlar bulunuyor.

Işık ve Tonoz Sistemi: İç duvarları hafif bir sıva ile kaplı olan kilisenin üzeri, birbirine kenetlenmiş taşlardan oluşan yekpare bir tonoz çatı ile örtülü. Doğu cephesinde, yerden yaklaşık 6 metre yükseklikte açılan küçük bir pencere, loş iç mekânın mistik bir şekilde aydınlanmasını sağlıyor.

KÜLTÜR KAŞİFLERİNİN YENİ ROTASI: VENK MANASTIRI

Her ne kadar kuzey ve batı yönleri zaman içerisinde yıkılmış olsa da, ibadet edilen ana bölümü (naos) halen ayakta olan Venk Manastırı, Malatya şehir merkezine olan yakınlığıyla (yaklaşık 2 km) büyük bir lojistik avantaja sahip.

Tarih meraklılarının, fotoğrafçılardan oluşan gezi gruplarının ve kültür kaşiflerinin Malatya'daki uğrak noktalarından biri olan bu tarihi miras, yapılacak restorasyon ve çevre düzenleme çalışmalarıyla gelecekte kentin turizm ekonomisine çok daha büyük katkılar sunmaya aday görünüyor.

KÜLTÜREL BELLEK VE TOPLUMSAL ROLLER BEZ BEBEKLERLE AKTARILIYOR

Araştırmada el sanatlarının köklü geçmişine değinilerek bez bebeklerin toplumun aynası olduğu şu sözlerle ifade edildi:

“Geleneksel, folklorik el sanatları içerisinde değerlendirilen oyuncak bez bebeklerin yapım tarihi çok eski dönemlere dayanmaktadır. Folklorik giyim tarzı, yöresel nakışları, süsleme detayları ve sembolleri ile bölge kültürünün aktarımına yardımcı olan bez bebekler; somut kültürel mirası, sanatsal ve estetik unsurları içinde barındırmaktadır.”

Bez bebeklerin çocuk dünyasındaki ve sosyalleşmedeki yerine dikkat çeken yazarlar, bu oyuncakların pedagojik ve toplumsal işlevini şu şekilde açıkladı:

“Bez bebekler, bir milletin kültürel kodlarının, toplumsal rollerinin kuşaktan kuşağa aktarılmasına hizmet etmektedir. Bu oyuncaklar, kültürel yapı içerisinde ortaya çıktıkları halkların çocuklarını eğlendirmektedir. Aynı zamanda liderlik, yardımlaşma, paylaşma ve iş birliği gibi sosyal becerilerin gelişimine de katkıda bulunarak bireylerin gelecekteki yaşantılarına yön vermektedir.”

MALATYA’NIN KADİRŞİNAS "BACI"LARI VE GÜNDELİK YAŞAM TASVİRLERİ

Malatya’nın tarih boyunca medeniyetlerin geçiş güzergâhı olmasının getirdiği zenginlik, üretilen figürlerin isimlerine ve temalarına da yansıyor. Bölgede eldeki kumaş artıklarının değerlendirilmesiyle gelişen bu sanatın, tamamen yerel insan tipolojisinden beslendiği belirtiliyor:

“Malatya’da folklorik kadın bez bebeklerin adları; Aşhan Bacı, Azet Bacı, Eşe/Ayşe Bacı, Fatma ve Hatice Bacı’dır. Malatya ağzında ‘bacı’ adlandırması kadınlar arasında ‘kardeş’ anlamında kullanılır. Adı geçen kadınlar, bölgede en çok rastlanan isimler olup genel özellikleri yardımsever, misafirperver ve kadirşinas olmalarıdır. Söz konusu bu insan tipi ve davranış örüntüleri, bez bebekler aracılığıyla somutlaştırılarak sanatsal bir ürüne, oyuncağa dönüşmektedir.”

Bölgedeki üretimin iki önemli merkezi öne çıkıyor: Aşhan Bacı bebeğinin patentini alarak dünyaya açılan Cevdet Bozdağ ve Yeşilyurt Girişimci Kadınlar Derneği. Özellikle Bozdağ’ın 1998 yılından beri ürettiği ve ABD ile Almanya dahil birçok ülkeye ihraç ettiği bebeklerin, Malatya’nın ekonomik hayatını birebir yansıttığı aktarılıyor. Bu bebekler; ekmek açan, tandır yakan, yorgan diken, saban süren, yün eğiren kompozisyonların yanı sıra "analı-kızlı, köfte, pestil ve en önemlisi kayısı patiği gibi ekonomik yapının temsilini ve işleyişini" minyatür birer sanat eseri olarak canlandırıyor.

YEŞİLYURT’UN SİMGESİ: AZET BACI

Çalışmada nitel araştırma yöntemi ve doğrudan gözlemle detaylıca incelenen "Azet Bacı" modeli ise Yeşilyurt Girişimci Kadınlar Derneği bünyesinde, tarihi konaklarda üretiliyor. Azet Bacı’nın bölge insanının adeta bir timsali olduğu vurgulanırken, tasarımı hakkında şu değerlendirmelere yer veriliyor:

“Azet Bacı oyuncak bez bebekleri yalnızca Girişimci Kadınlar Derneği tarafından üretilip pazarlanmaktadır. Bu bez bebekler, Yeşilyurt insanının günlük hayatını tasvir eden kompozisyonları ve yöresel kıyafetleriyle dikkat çekmektedir. Azet Bacı; bebekler, giyim tarzı ve iş üzerindeki kompozisyonlarıyla bölge insanının günlük hayatını ve dünyaya bakışını doğrudan ve dolaylı olarak yansıtır.”

GELECEĞE TAŞINMASI İÇİN DESTEK ŞART

Araştırmanın sonuç bölümünde, bez bebeklerin hem kültürel tanıtım hem de yerel kalkınma için barındırdığı büyük potansiyele dikkat çekiliyor. Yazarlar, bu geleneksel üretimin sürdürülebilir kılınması adına yerel yönetimlere ve sivil toplum kuruluşlarına şu çağrıda bulunuyor:

“Azet Bacı ve benzeri bez bebeklerin üretiminin sürdürülebilir hâle getirilmesi, tanıtım faaliyetlerinin artırılması ve üreticilerin desteklenmesi büyük önem taşımaktadır. Yerel yönetimler, ilgili kamu kurumları ve sivil toplum kuruluşlarının sağlayacağı destekler sayesinde hem bölgesel kültürel mirasın korunması hem de kadın girişimciliğinin güçlendirilmesi mümkün olacaktır. Böylece bez bebekler, yalnızca geçmişin bir yansıması değil aynı zamanda kültürel sürekliliğin ve yerel kalkınmanın etkin bir unsuru olarak geleceğe taşınabilecektir.”

Fotoğraflar ilgili araştırma makalesinden alınmıştır.

İNGİLİZ AJANI BİNBAŞI NOEL’İN MALATYA PLANI NASIL ÇÖKTÜ?

Mondros Mütarekesi’nin ardından Orta Doğu petrollerini ve stratejik yolları ele geçirmek isteyen İngiltere, bölgede yapay devletler kurarak Anadolu’yu parçalamayı hedefliyordu. Bu planın taşeronu ise İngiliz Binbaşı Noel idi. 3 Eylül 1919’da etnik ayrılıkçılık tohumları ekmek üzere Malatya’ya gelen Binbaşı Noel, bölgeyi parçalayarak Mustafa Kemal’in başlattığı Anadolu hareketini daha doğmadan boğmak istiyordu.

İstanbul Hükümeti’nin valisi Ali Galip ve İngiliz Binbaşı Noel’in planları, Malatya’daki Kemalist vatanseverlerin sert duvarına çarptı. Sivas Kongresi’ni engelleme girişimi olarak da bilinen bu komplolar, Malatya halkının dik duruşu sayesinde tamamen etkisiz hale getirildi.

İŞGAL GÖRMEDİ AMA KOMŞULARININ İMDADINA KOŞTU

Malatya, Milli Mücadele yıllarında doğrudan düşman işgaline uğramayan şanslı şehirlerden biriydi. Ancak Malatyalılar "bana dokunmayan yılan bin yaşasın" demedi. Malatya Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti çatısı altında örgütlenen halk, yurdun işgal edilmesini büyük mitinglerle protesto etti.

Daha da önemlisi, Malatya’da kurulan gönüllü milis kuvvetleri;

Maraş,

Ayntâb (Gaziantep) ve

Urfa cephelerine yardıma koştu.

Güney cephesindeki Fransız ve İngiliz işgallerinin kırılmasında, Malatya’dan giden bu gönüllü kahramanların payı büyüktü.

150 BİN KURUŞLUK BÜYÜK FEDAKARLIK

Belgeler, 11 Mayıs 1920 tarihinde Malatya Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin topladığı nakdi yardımın 150 bin kuruşa ulaştığını gösteriyor. Halkın dişinden tırnağından artırarak topladığı bu ayni ve nakdi yardımlar, hem Ankara’daki Heyet-i Temsiliye’ye hem de cephedeki şehirlere lojistik destek olarak gönderildi.

AŞİRETLERİN MİLLİ DURUŞU OYUNLARI BOZDU

Emperyalist devletlerin Doğu ve Güneydoğu Anadolu üzerinde kurduğu etnik ayrılıkçılık planları, bölgedeki aşiretlerin milli kararlılığı sayesinde hüsranla sonuçlandı. Malatya, Elazığ ve Dersim (Tunceli) bölgelerindeki aşiretlerin Mustafa Kemal hareketinin yanında yer alması, tüm dünyaya Anadolu’nun tek vücut olduğunu kanıtladı. Malatya ve çevresi, yeni Türk Devleti’nin kuruluş harcına en büyük kerpici koyan merkezlerden biri oldu.

Hititlerden Osmanlıya: Tarihin Kesişme Noktası Malatya

Araştırmada Malatya’nın sadece Kurtuluş Savaşı’nda değil, antik çağlardan beri bir stratejik üs olduğuna dikkat çekiliyor. Geç Hitit şehir devletlerinden "Meliddu Beyliği"ne başkentlik yapan, Selçuklular döneminde "Dâr ür-rifa" (Üstünlük Şehri) unvanıyla anılan Malatya, 1516 yılında Yavuz Sultan Selim döneminde Osmanlı idaresine girdi.

Doğu, batı, kuzey ve güney ticaret yollarının kesişim noktasında bulunan ve zengin bakır madenlerine sahip olan bu kadim şehir, tarih boyunca hep göz önünde oldu. Ancak en parlak sınavını, Mustafa Kemal Atatürk’ün yanında yer alarak Cumhuriyet’in kuruluşunda verdi.

ÖZEL TİYATROLAN ÖN PLANDA

Sezonun Malatya verileri detaylı incelendiğinde, en büyük ilginin özel tiyatrolara yönelik olduğu görülüyor. Kentte özel tiyatrolar toplamda 50 bin 224 seyirciye ulaşarak büyük bir başarıya imza attı. Bu seyircilerin 38 bin 646’sı telif (yerli) eserleri tercih ederken, 11 bin 578’i çeviri (yabancı) oyunları izledi.

DEVLET TİYATROLARI İKİNCİ PLANDA

Devlet tiyatroları ise Malatya’da toplam 16 bin 709 seyirci ağırladı. Ancak özel tiyatroların aksine, devlet tiyatrosu izleyicisinin tercihi 10 bin 987 kişiyle çeviri eserlerden yana olurken, yerli eserleri izleyenlerin sayısı 5 bin 722'de kaldı. Kentteki diğer sanatsal faaliyetlerde ise belediye tiyatroları yerli eserlerle 4 bin 850 seyirciye, üniversite tiyatroları ise yine tamamı yerli eser olmak üzere 610 seyirciye ulaştı.

Malatya'daki bu yerli eser ağırlıklı yerel başarı, Türkiye genelindeki genel tabloyla tezat oluşturması bakımından dikkat çekiyor. Ülke genelinde tiyatro salonu sayısı 1.101’e, koltuk sayısı ise 494 bin 184’e yükseldi. Sahnelenen eser sayısı da yüzde 4,8 artarak 10 bin 216’ya ulaştı. Ancak Türkiye genelinde telif (yerli) eser seyirci sayısı yüzde 2,9 azalarak 5 milyon 723 bin 522’ye gerilerken, çeviri (yabancı) eser seyircisi yüzde 14 artışla 2 milyon 459 bin 735 oldu. Türkiye genelinde yerli esere ilgi düşerken, Malatya'da özellikle özel ve yerel tiyatrolar eliyle yerli yapımların sahiplenilmesi şehri kültür yayıncılığında öncü bir konuma getirdi.

"Üniversiteler yalnızca bilginin üretildiği alanlar değildir, aynı zamanda kültürün, sanatın ve medeniyet değerlerinin geleceğe aktarıldığı merkezlerdir. Sergi, İslam sanatlarının estetik ve zarafetini yansıtmaktadır. Bu kadim mirasın aslına sadık kalınarak gelecek kuşaklara taşınması önemlidir"

dedi.

Sergide hat eserleriyle yer alan Hattat Dr. Vali Mahboubi de sanatın yalnızca estetik bir unsur olmadığını vurguladı. İran ve Türkiye'nin İslam sanatının iki güçlü merkezi olduğunu belirten Mahboubi, iki ülkenin aynı medeniyet kaynağından beslendiğini söyledi.

Konuşmaların ardından serginin açılış kurdelesi kesildi. Sergide Dr. Vali Mahboubi'nin hat eserlerinin yanı sıra Muş Alparslan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Türk İslam Sanatları Anabilim Dalı Dr. Öğr. Üyesi Selahattin Aslan'ın minyatür, tezhip ve ebru çalışmaları da ziyaretçilerin beğenisine sunuldu. Açılışın ardından Rektör Prof. Dr. Nusret Akpolat sergideki eserler hakkında sanatçılardan bilgi aldı.

Serginin açılışına İnönü Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Nusret Akpolat, Rektör Yardımcısı Prof. Dr. Mehmet Sağlam, İlahiyat Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Mehmet Kubat, Güzel Sanatlar Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Yüksel Göğebakan, Muş Alparslan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Türk İslam Sanatları Anabilim Dalı Başkanı Dr. Öğr. Üyesi Selahattin Aslan, akademik ve idari personel ile öğrenciler katıldı.

MALATYA’DA DURUM

Türkiye genelindeki bu ciddi düşüşe rağmen Malatya, sinema kültürüyle dikkat çeken bir performans sergiledi. Kentteki sinema istatistikleri şu şekilde gerçekleşti:

Sinema salonu sayısı: 7

Koltuk sayısı: 987

Gösterilen toplam film: 172 (64 yerli, 108 yabancı)

Toplam seyirci sayısı: 188 bin 786

Malatya'da sinemaya giden vatandaşların tercihi de net oldu. Toplam izleyicinin 107 bin 777'si yerli yapımları tercih ederken, 81 bin 9'u yabancı filmleri izlemeyi seçti.

TÜRKİYE BIRAKIYOR, MALATYA RAĞBET EDİYOR

Sadece 7 salon ve 987 koltuk gibi oldukça sınırlı bir altyapıya sahip olan Malatya, koltuk başına düşen seyirci oranında ve salon doluluğunda ülke ortalamalarına meydan okudu. Türkiye genelinde sinemadan uzaklaşma eğilimi baş gösterirken, Malatya halkı salonları doldurdu.

Malatya kent merkezine yaklaşık 110 kilometre mesafede, Darende ilçesinde konumlanan Zengibar (Zenkbar) Kalesi, bölgenin en stratejik ve büyüleyici yapılarından biri olarak dikkat çekiyor. Tohma Çayı’nın hemen batısında yer alan kale; inanç turizminin önemli merkezlerinden Somuncu Baba Türbesi, tarihi Taş Köprü ve Osmanlı Mezarlığı arasında kalan devasa bir alanı kaplıyor. Doğal bir savunma mekanizmasına sahip olan kale, batı yönündeki dik yamacıyla Osmanlı Mezarlığı’na kadar uzanırken, asırlardır adeta ilçenin koruyucusu gibi heybetle yükseliyor.

KESME TAŞLAR VE ZAMANA DİRENEN SURLAR

Kalenin en dikkat çekici bölümlerini, sarp kayalıkların geçit verdiği dik yamaç üzerine inşa edilen anıtsal kapısı oluşturuyor. Kayaların doğal yapısı gereği tek bir noktadan geçiş imkanı tanıyan bu kapı, tamamen kesme taş işçiliğiyle inşa edilmiş mimari bir başarı olarak öne çıkıyor. Tepe üzerindeki geniş düzlüklerde ve Tohma Suyu’na yakın yamaçlarda yer yer sur kalıntılarının hala ayakta kalmayı başardığı yapı, geçmiş dönemlerin askeri ve idari mimarisini günümüze taşıyor. Kültürel mirası koruma çalışmaları kapsamında, kalenin bu simgesel giriş kapısı 2010 ve 2011 yıllarında aslına uygun olarak restore edilerek koruma altına alındı.

KÜLTÜR ROTASININ VAZGEÇİLMEZ DURAĞI: NASIL GİDİLİR?

Günümüzde hem doğa hem de kültür turizmini bir arada sunan Zengibar Kalesi, yerli ve yabancı turistlerin Malatya’daki vazgeçilmez duraklarından biri konumunda. Malatya-Ankara istikametinde seyahat edenlerin D-300 kara yolu üzerinden rahatlıkla ulaşabildiği kale, çevresindeki Somuncu Baba Türbesi ve Tohma Kanyonu ile birleşerek ziyaretçilerine tam bir görsel şölen sunuyor. Sarp kayalıkların zirvesinden Darende’yi seyretmek ve asırlık surların arasında tarihe yolculuk yapmak isteyen gezginler, kaleyi Malatya turizm rotasının en üst sıralarına yazmaya devam ediyor.

Not: Fotoğraflar Malatya Valiliği internet sitesinden alınmıştır.

KAZILARDAN FIŞKIRAN TARİH VE KAYIP ASLANLAR

Anadolu’da ilk şehir devletinin yapılarının ortaya çıkarıldığı Arslantepe’de, bugüne kadar seramik parçalarından 5 bin 700 yıllık çocuk iskeletine kadar binlerce ünik eser bulundu. Ancak höyüğün en ikonik simgeleri olan eserlerin hikayesi oldukça eskiye dayanıyor.

KAZILARIN YAPILDIĞI DÖNEMDE MALATYA’DA BİR MÜZE BULUNMAMASI SEBEBİYLE…

Arslantepe’deki ilk kazılar, 1930’lu yıllarda Fransız arkeolog Louis Delaporte başkanlığında gerçekleştirildi. Bu kazılarda; taş üzerine alçak kabartma ile dekore edilmiş bir avlu, saray giriş kapısının iki yanında duran iki büyük aslan heykeli ve hemen karşılarında devrilmiş halde bulunan bir kral heykeli gün yüzüne çıkarıldı. Bulunan bu muazzam eserler höyüğe adını verdi, ancak Malatya'da kalamadı. Kazıların yapıldığı dönemde Malatya’da bir müze bulunmaması sebebiyle, aslan ve kral heykelleri korunma altına alınmak üzere Ankara’ya taşındı.

ORİJİNALLERİ ANKARA'DA, KOPYALARI MALATYA'DA

Bugün Arslantepe Höyüğü’nü ziyaret edenlerin hayranlıkla incelediği o görkemli heykeller, aslında asıllarının birebir kopyası. Eserlerin orijinalleri halen Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde sergilenmeye devam ediyor.

Malatya Valiliği, 2011 yılında aldığı kararla bu eksikliği gidermek adına önemli bir adım attı. Ankara’daki orijinal kral heykeli, iki aslan ve 12 duvar kabartmasının birebir aynıları, Heykeltıraş Cengiz Göğebakan’a yaptırılarak Arslantepe Höyüğü ören yeri girişine yerleştirildi. Böylece Malatya, asılları gurbette olan simgelerine görsel olarak da olsa yeniden kavuşmuş oldu.

FIRAT VE TOHMA’NIN YAPAMADIĞINI YAPTI

Coğrafi yapısı gereği kentin kuzeyinde batı-doğu yönünde uzanan Tohma ve Fırat nehirlerinin sularından, yükselti farkı nedeniyle yararlanamayan Malatya Ovası, aradığı hayata güneydoğudaki Derme Suyu ile kavuştu. Yüzyıllar boyunca inşa edilen kanallar vasıtasıyla ovaya ulaştırılan Derme Suyu, bölge tarımının tek güvencesi oldu.

90’LI YILLARDA DEĞİŞEN KADER

1990’lı yılların ortalarına kadar hem içme hem de sulama suyu olarak çift yönlü hizmet veren Derme Suyu, günümüzde artan nüfus ve kentsel ihtiyaçlar doğrultusunda sadece içme suyu şebekesini besleyecek kapasitede kullanılıyor. Derme'nin sulamadan çekilmesiyle birlikte Malatya Ovası'ndaki tarım alanları, başta Çat Barajı olmak üzere muhtelif modern su kaynaklarıyla destekleniyor.

MALATYA’NIN ÜNLÜ LEZZETLERİNİN MİMARI

Tarihte Evliya Çelebi’nin "Aspazon" (Aspuzu) olarak adlandırdığı ve sularıyla yeşilliğine övgüler yağdırdığı bölgenin temel varlık sebebi olan Derme Suyu, yerli ve yabancı gezginlerin lezzetini unutamadığı tarımsal ürünlerin de gizli mimarı konumunda. Derme Suyu’nun beslediği topraklarda yetişen dünyaca ünlü Malatya kayısısı başta olmak üzere kiraz, üzüm, elma, armut ve ayva gibi birçok meyve, bu kadim suyun bereketiyle geçmişte olduğu gibi bugün de dünya pazarlarındaki yerini alıyor.

Pamukkale Üniversitesi (PAÜ) emekli Prof. Dr. Mehmet Ali Ünal gibi usta tarihçilerin üzerinde titizlikle çalıştığı bu belgelere göre; o dönem yeni kurulan Diyarbekir Eyaleti, tam 12 sancaktan oluşuyordu. Ve sıkı durun; bu eyaletin protokolde ve stratejide 10. sıradaki en önemli sancağı Arapgir’den başkası değildi! Arapgir, dönemin idari dehasıyla mülki bir merkeze dönüştürülmüş ve ilk Osmanlı Sancak Beyi olarak da İskender Bey Veled-i Yularkısdı bu topraklara atanmıştı.

40 YILLIK GÜNEYDOĞU SERÜVENİ VE COĞRAFİ DEĞİŞİMLER

Arapgir Sancağı, tahrir kayıtlarına göre tam 40 yıl boyunca kesintisiz olarak Diyarbakır’dan yönetildi. Bu dönemde sancağa sadece Arapgir değil, bugünkü Erzincan sınırlarında kalan Kemaliye (Eğin) kazası da bağlıydı.

16. yüzyılın ortalarına kadar Diyarbakır’ın askeri ve ekonomik gücüne güç katan Arapgir, daha sonra Osmanlı'nın mülki sınırları yeniden yapılandırma politikası gereği 1568 civarında Sivas Eyaleti’ne devredildi. Ancak Arapgir'in "büyük şehirler" arasındaki mekik dokuma serüveni bununla da sınırlı kalmadı. 19. yüzyılın son çeyreğinde Osmanlı Devleti, mülki sınırları bir kez daha esnetti ve Arapgir kazasını bu kez de komşu kent Elazığ’ın (Mamüratülaziz) idaresine verdi.

CUMHURİYET DÖNEMİ VE "YUVAYA DÖNÜŞ": YIL 1927

Osmanlı İmparatorluğu yıkılıp yerine genç Türkiye Cumhuriyeti kurulduğunda, ülkenin rasyonel ve modern sınırlarının çizilmesi için düğmeye basıldı. T.C. Arapgir Kaymakamlığı ve bölge tarih arşivlerinden derlenen bilgilere göre, takvimler 1927 yılını gösterdiğinde tarihi bir karar alındı.

Yüzyıllar boyunca Diyarbakır, Sivas ve Elazığ arasında adeta idari bir köprü vazifesi gören Arapgir, coğrafi yakınlığı, ekonomik bağları ve lojistik avantajları göz önünde bulundurularak tamamen Malatya’ya bağlandı ve kentin en köklü ilçelerinden biri haline getirildi.

Bugün kayısısıyla meşhur Malatya’nın bağrında huzurlu bir ilçe olan Arapgir, sokaklarında gezenlere aslında hala o kadim "Diyarbakır Sancağı" olduğu dönemlerin heybetini ve tarihi dokusunu fısıldamaya devam ediyor.

DAVUL ZURNA EŞLİĞİNDE KAPI KAPI GEZDİLER

Her Kurban Bayramı’nın gelenekselleşen ritüeli, akşam namazının kılınmasının ardından başladı. Köy gençleri tarafından hazırlanan kukla deve; davul, zurna ve neşeli bir kalabalık eşliğinde sokaklara çıkarıldı. Mahalle sakinlerinin coşkuyla eşlik ettiği kukla deve, köydeki evleri tek tek ziyaret etti.

Gelenek gereği kapılarına gelen deveye para bağışında bulunan vatandaşlar, devenin üzerine "yemeni" adı verilen geleneksel başörtülerini bağladı. Eğlencenin en renkli parçası olan "cazgır" karakterine ise mahalleli adeta erzak yağdırdı; şeker, çay, tuz, yağ, ekmek, salça ve havlu gibi çeşitli gıda ve ev eşyaları hediye edildi.

ERZAKLAR VE EŞYALAR MEYDANDA AÇIK ARTIRMAYA ÇIKTI!

Neredeyse tüm köyü dolaşarak bayram havasını doruğa çıkaran kukla deve ve beraberindeki kalabalık, turu mahalle meydanında noktaladı. Gece yarısı meydanda toplanan köy gençleri müzik eşliğinde oynayarak bayramın tadını çıkarırken, gecenin en heyecanlı anına geçildi. Evlerden toplanan tüm yiyecek, erzak ve eşyalar, kurulan alanda açık artırma usulüyle satışa sunuldu. Köylülerin adeta birbirleriyle yarıştığı ihaleden elde edilen gelirlerin, köyün ortak ihtiyaçlarında ve evlilik hazırlığı yapan mahalle gençlerinin düğün masraflarında kullanılacağı açıklandı.

"DEDELERİMİZDEN KALAN BU MİRASI GELECEĞE TAŞIYORUZ"

135 yıllık köklü geçmişe sahip kültürle ilgili Busabah Medya’ya açıklamalarda bulunan Örücüler Mahalle Muhtarı Fikret Yıldız, bu dayanışma ruhunu yaşatmaktan gurur duyduklarını belirterek şunları söyledi:

"Köyümüzde yapılan deve eğlencesi bize dedelerimizden, atalarımızdan kalan bir miras. Bu geleneğin yaklaşık 130-135 yıldır kesintisiz sürdüğünü biliyoruz. Biz de bu kültürü yaşatıp gelecek kuşaklara aktarmak istiyoruz. Deve eğlencesinde hem köyce bir araya gelip eğleniyoruz hem de köy yararına, gençlerimizin yuva kurması adına çok anlamlı yardımlar topluyoruz. Bayram paylaştıkça güzel felsefesini burada canlı tutuyoruz."

“Eski bayramları aramıyorum desem yalan söylemiş olurum” diyen Malatya Kültür ve Yaşam Derneği Başkanı Atilla Kantarcı, gerçekten çocukluk yıllarındaki bayramları aramamanın mümkün olmadığını söyledi.

“İNSANLAR İLK FIRSATTA TATİLE ÇIKIYOR”

Eski bayramların çocuklar için önemine dikkat çeken Kantarcı,

“O bayramlar, tatil olarak görülmediği yılların bayramlarıydı. Bayramlar; büyüklerin elini öpmek, hâlini hatırını sormak ve onların hayır duasını almak için bir fırsat sayılırdı. Onun için insanlar annelerinin, babalarının, komşularının ve yakınlarının ellerini öpmeye, hayır dualarını almaya gelirlerdi. Şimdi ise maalesef bayramlar tatil olarak görülüyor ve insanlar ilk fırsatta tatile çıkıyor. Bayram sabahlarına gelecek olursak… Biz bayram sabahlarını büyük bir heyecanla beklerdik. Yeni bir şeyler alınmışsa onları yatağımızın kenarında saklar, bayram sabahı erkenden giymek isterdik. Tabii o yıllar şimdiki gibi değildi. Çocuklara bayramdan bayrama bir şeyler alınırdı; ayakkabı, kıyafet vesaire. Bunlar çocuklar açısından son derece önemliydi”

ifadelerini kullandı.

“BAYRAM GÜNLERİ EKMEK ÇIKMAZDI”

Yaşadıkları o bayramları anlatan Kantarcı şunları kaydetti:

“Bayramlıklarımızı giydikten sonra ilk işimiz büyüklerimizin elini öpmek olurdu. Bu arada büyükler bayram namazından gelir, ardından kurban kesme telaşına düşerlerdi. Kurban kesme işi bittikten sonra aile büyükleriyle birlikte sofraya oturulurdu. Ama ben ona kahvaltı demeyeceğim; bayram yemeği derdik biz ona. Malatya’da bayram günü kahvaltı yapılmazdı, mutlaka yemek hazırlanırdı. Ailece oturulur, bayram yemeği yenirdi. Sonrasında herkes dağılır ve ziyaretler başlardı. O yıllardan kalan en önemli şeylerden biri de şuydu: Şimdiki gibi kurumların hazırladığı hazır mesajlar gönderilmezdi. Tebrik kartları vardı. İnsanlar bu kartlara içlerinden gelen, gönüllerinden kopan duyguları yazar ve herkese ayrı ayrı gönderirdi. Bence bu çok önemli bir ayrıntı. Bayram günleri ekmek çıkmazdı. Şimdiki neslin pek bilmediği bir şeydir bu. Fırınlar kapalı olurdu. Bu yüzden bayram öncesinde ekmek alınır, eve stok yapılırdı. Bayram günü gazete de çıkmazdı. Bunun yerine Türkiye Gazeteciler Cemiyeti tarafından ‘Bayram Gazetesi’ yayımlanırdı.”

“GÖNDERDİĞİMİZ MESAJLAR BİLE ARTIK BİZE AİT DEĞİL”

Eski bayramlarla şimdiki bayramları kıyaslayan Kantarcı,

“Eski bayramlarla şimdikiler arasında ne fark var diye sorarsanız, açık söylemek gerekirse tadı tuzu yok artık. Teknoloji de bunda etkili oldu tabii. Gönderdiğimiz mesajlar bile artık bize ait değil. İçimizden gelmeyen sözleri yazıyoruz. Bayramı bir tatil fırsatı olarak görmeye başladık. Bir de artık kişiye özel mesaj yazılmıyor. Toplu mesaj gönderiyoruz. Hep aynı sözler. Üstelik bunların çoğu telekomünikasyon şirketlerinin hazırladığı mesajlar. Bana geleni ben başkasına gönderiyorum, o da başkasına. Böyle bir döngü içinde gidiyoruz. İçinde duygu yok, sevgi yok. Benim gerçekten söylemek istediğim hiçbir şey yok o mesajların içinde”

şeklinde konuştu.

“DEMEK Kİ BEN GÖREVİMİ YAPMIŞIM”

Gelenekleri çocuklara aşılamak için büyüklere büyük görevler düştüğünü söyleyen Kantarcı,

“Bayramlarda duygu da kalmadı artık. Bayramı gerçekten bayram olduğu için mi yaşıyoruz, ondan da emin değilim. İçimizden gelerek yaşamıyoruz. Sanki görevmiş gibi, ‘mış gibi’ yapıyoruz. Gençlere ne söylemek istersiniz diye soruyorsunuz ama ben önce büyüklere bir şey söylemek istiyorum. Gelenekleri yaşatmak için en büyük görev büyüklere düşüyor. Kültürümüzü her fırsatta gençlere anlatmaları gerekiyor. Bakın, benim 3 tane torunum var. Daha küçükler; yedi, sekiz, on iki yaşlarındalar. Ama hepsi bayram yemeğinin mutluluğunu ve heyecanını yaşıyor. ‘Bayram sabahı olsa da dedemin başında olduğu sofrada oturup o bayram yemeğini yesek.’ diye heyecanla bekliyorlar. Buna eminim. Demek ki çocuklara bunu yaşatınca onlar da bayramı iple çekiyor. Ben çocukken annemle, babamla ve büyüklerimle yediğim bayram yemeklerini nasıl özlediysem, şimdi benim torunlarım da aynı duyguyu yaşıyor. Buradan şu sonuç çıkıyor: Demek ki ben görevimi yapmışım. Ben bütün büyüklerden de bu görevlerini yerine getirmelerini rica ediyorum. Çünkü biz yarın olmayacağız; bu nesil devam edecek. Kültürümüzü unutursak, her zaman söylediğim gibi, kültür emperyalizmi kapımızda bizi bekliyor. Bu yüzden çocuklarımıza ve gençlerimize kendi kültürümüzü öğretmek, benimsetmek ve yaşatmak zorundayız”

ifadelerine yer verdi.

TARİH İLE MODERN MİMARİ YAN YANA HAYAT BULACAK

Yüklenici firma AND Gayrimenkul Restorasyon tarafından yürütülen “Malatya İli Tarihi Çarşı Hamamı Restorasyonu, Altyapı ve Çevre Düzenleme İşi” kapsamında, tarihi taş binanın etrafı iskelelerle donatıldı. Binanın orijinal dokusunu korumak adına yürütülen titiz çalışmalarda, bir yandan asırlık taş duvarlar tahkim edilirken diğer yandan altyapı çalışmaları gerçekleştiriliyor. Projenin tamamlanmasıyla birlikte, Malatya çarşı merkezinde adeta tarih ile modern mimari yan yana hayat bulacak.

ALANDA BUGÜN İTİBARIYLA FARKLI BİR ATMOSFER HÂKİM

Haftalardır hummalı bir çalışmanın ve iş makinelerinin seslerinin yükseldiği şantiye alanında, bugün itibarıyla farklı bir atmosfer hâkim. Bayram dolayısıyla çalışmalara geçici olarak ara verilen alanda, işçiler memleketlerine uğurlanırken, iskeleler bu kez bayram sessizliğine büründü. Tarihi Çarşı Hamamı, bayram tatilinin ardından kaldığı yerden yeniden ihya edilmeye ve Malatya’nın yeni yüzünün en parıltılı parçası olmaya devam edecek.

Özellikle Sanat Sokağı'ndaki kütüphane projesi ve kitap kafelerin açılış süreçlerine değinen Başkan Sami Er, çalışmaların sürdüğünü belirterek şunları söyledi:

"Sanat Sokağı’nda çocuk kütüphanemizi açacağız. İhaleleri bitti, işlemler devam ediyor. Kitap Kafeler açacağız."

ÇOCUK KÜTÜPHANESİ NEDİR VE NEDEN ÖNEMLİ?

Çocuk kütüphaneleri, sadece kitap raflarından ibaret olmayan, 0-14 yaş arası çocukların zihinsel ve sosyal gelişimi için özel olarak tasarlanmış yaşayan alanlardır. Geleneksel kütüphanelerin aksine, çocukların sessizce oturmak zorunda kalmadığı; masal saatleri, robotik kodlama, drama ve zeka oyunları gibi interaktif etkinliklerle okuma alışkanlığı kazandığı merkezlerdir.

GAZİ İLKOKULU'NUN ÇOCUK KÜTÜPHANESİNE DÖNÜŞTÜRÜLME SÜRECİ

Malatya'nın sembol yapılarından biri olan tarihi Gazi İlkokulu'nun çocuk kütüphanesine dönüştürülmesi projesi de şehrin uzun süredir takibinde olan bir diğer konu.

Depremlerin ardından hasar durumu ve restorasyon süreçleri titizlikle yürütülen tarihi bina, aslına uygun olarak korunarak çocukların kullanımına sunulacak. Projenin tamamlanmasıyla birlikte, eski mezunlarının hafızasında büyük yer tutan Gazi İlkokulu, bu kez tüm Malatyalı çocukların kültürel ve eğitsel merkezi olarak hizmet vermeye devam edecek.

Oğuz Türkçesi Araştırmaları Dergisi’nde yayımlanan bilimsel bir çalışma, bu soruya çarpıcı bir "Evet!" cevabı veriyor. Malatya'nın simgesi haline gelen ve halkın derin bir sevgiyle sahiplendiği meczupların (velilerin/delilerin), aslında bin yıllık Şamanlık (Kamlık) geleneğinin günümüzdeki modern prototipleri olduğu ortaya çıktı. İslamiyet’in kabulüyle dervişlik, abdallık ve meczupluk kisvesine bürünen bu kadim kültürel gen, Anadolu insanının bilinçaltında hala en kutsal yerde korunuyor.

Peki, Türkiye’nin heyecanla okuduğu bu gizemli benzerlikler ve genetik şifreler neler? İşte tüyleri diken diken eden o kanıtlar:

ŞAMANIN DAVULU, MERCEDES KADİR’İN SIRIĞI VE ZİYA’NIN TENEKESİ

Kadim Türk inancında bir Şaman (Kam), ruhlarla bağ kurmak, esrime (trans) haline geçmek ve gökyüzüne kozmik seyahatler düzenlemek için kutsal bir araca ihtiyaç duyar. Bu araç genellikle süslenmiş bir asa, davul ya da teftir. O şaman geni, Malatya'da kendini nesneler üzerinden hatırlatıyor:

• Mercedes Kadir'in Sırığı: Malatya’nın ve Türkiye’nin en ünlü meczubu Mercedes Kadir’in üç metrelik süslü tahta sırığı tam olarak bu amaca hizmet ediyordu. Kadir, o sırıkla kilometrelerce yol yapıyor, kırmızı ışıkta duruyor, yayalara yol veriyordu. Halk onun hayal dünyasına ortak olup "olmayan arabasına" manevra yaptırıyordu. Bu durum, eski Türklerin Şamanların ritüellerine ve araçlarına duyduğu kutsal saygının bilinçaltındaki birebir devamıdır.
• Trafikçi Ziya’nın Tenekesi: Kadir’in kardeşi Ziya’nın boynuna teneke takıp, eline aldığı materyallerle dans etmesi ve bu esnada çıkardığı anlaşılmaz, gizli kelimeler, Şamanların ayin esnasında transa geçerek ruhlarla konuştuğu "gizli dil" ritüeliyle kusursuz bir uyum gösteriyor.

GELECEKTEN HABER VERENLER ŞORİKLİ YAŞAR'IN "KEHANETLERİ"

Eski Türk devletlerinde Şamanlar, kabilelerin geleceği, yaklaşan tehlikeler veya savaşların gidişatı hakkında ruhlardan aldıkları kehanetleri paylaşırlardı.

• Şans Oyunları Danışmanı: Malatya’da ağzından akan salya nedeniyle "Şorikli" lakabıyla anılan Yaşar, halkın gelecekten haber aldığına inandığı bir isimdi. Rakamları ve sayı saymayı bilmediği halde, döneminde spor toto oynayanların "Ne yazayım Yaşar?" sorusuna "Dört ya da beş" gibi yanıtlar vermesi, Şamanların gaipten haber verme seanslarının modern sokak kültüründeki izidir.
• Trans Belirtisi: Yaşar’ın ağzından akan salya (şorik), antik şamanların ayin sırasında geçirdikleri kriz ve bayılma anlarında ağızlarından gelen köpüklenme durumuyla antropolojik olarak doğrudan bağdaşmaktadır. Kültürel gen, fiziki tepkilerde bile kendini ele veriyor.

DEMİRİN KORUYUCU GÜCÜ VE NİRO’NUN FİRKETELERİ

Şamanizmde ve eski Türk mitolojisinde demir, kötü ruhları, cinleri ve şer güçleri insandan uzak tutan en kutsal elementlerden biridir. Kıyafetlere demir parçaları asmak kadim bir Şaman adetidir.

• Firkete Dağıtan Bir Meczup: Çöşnük Mahallesi’nde yaşayan Niro (Nurettin), mahalledeki hamile kadınlara üzerlerinde çengelli iğne (firkete) olmadan dışarı çıkmamalarını tembihlerdi. Kendisi de yüzlerce firkete ile gezer ve bunları insanları "görünmeyen varlıkların" gazabından korumak için dağıtırdı. Niro’nun bu derin hassasiyeti, bin yıl önceki atalarının demire yüklediği kutsal koruyuculuk misyonunun ta kendisidir.

SIRRI İFŞA OLUNCA ÖLEN VELİLER VE DAĞ BAŞI MEZARLARI

Şamanizmde olağanüstü güçlere sahip olan Kamlar, bu güçlerin sırrını saklamak zorundaydı. Gücün ve sırrın ifşa edilmesi ölümle eşdeğerdi. Ayrıca ölen şamanların bedenleri veya anıları dağ başlarında yaşatılırdı.

• Üç Gün Sonra Gelen Ölüm: Doğanşehir ilçesinin Şatıroba köyünde yaşamış olan Del Hüseyin Dede ve Leylek Ana’nın öyküsü tam bir mitolojik dramdır. Del Hüseyin’in her cuma gecesi gizemli bir şekilde ortadan kaybolması ve bu sırrın eşi tarafından zorla öğrenilmesi üzerine, "Sırrı faş etmek can vermektir" diyerek üç gün içinde vefat etmesi, ardından Leylek Ana’nın da tam üç gün sonra hayatını kaybetmesi bu kadim tabunun bir yansımasıdır.
• Ziyaretgâh Kültürü: Tıpkı Şamanlar gibi dünyadan elini eteğini çeken Leylek Ana ve dağ başında gizemli bir şekilde yanmış halde bulunan Bese'nin bugün mezarlarının birer "ziyaretgâh" (türbe) haline gelmesi, eski Türklerin kutsal saydıkları Şaman mezarlarını dağ tepelerinde ziyaret etme geleneğinin İslamileşmiş formatıdır.

SONUÇ BİZ ASLINDA NEYİ SEVDİK?

Anadolu insanı, "Kimin deli, kimin veli olduğunu yalnızca Allah bilir" diyerek bu sıra dışı insanları toplumdan dışlamak, akıl hastanelerine kapatmak yerine her zaman el üstünde tuttu, ekmeğini paylaştı, dualarını istedi.

Bu yüksek hoşgörü ve açıklanamayan derin şefkat, aslında genlerimize işleyen Orta Asya mirasının bir sonucudur. Biz Malatya sokaklarında Mercedes Kadir’i veya Niro’yu severken, aslında farkında olmadan bin yıl önce ruhlarla doğa arasında köprü kuran o kadim Kamlarımıza, Şamanlarımıza duyduğumuz saygıyı ve özlemi yaşatıyorduk. Ruhumuza işleyen o Şaman Geni, bugün hala sokaklarımızda rehberimiz olmaya devam ediyor.

Kaynakça

• Akademik Makale: Solmaz, Fatih (2021). "Kadim Şamanlıktan Anadolu’nun Velilerine/Delilerine: Malatya Örneklemi". Oğuz Türkçesi Araştırmaları Dergisi (OĞUZTAD), Doi: https://doi.org/10.52817/oguztad.995591
• Kitap: Yiğit, A. (2020). Koca Bir Şehrin Kalbine Giren Adam Mercedes Kadir, İstanbul: Çıra Yayınları.
• Kitap: Bayat, F. (2018). Türk Kültüründe Deli ve Delilik, İstanbul: Ötüken Neşriyat.

DEPREMLERLE DOLU BİR GEÇMİŞ: TARİH TEKERRÜR ETTİ

Yapımına ilk kez 1893 yılında başlanan Hacı Yusuf Taş Camisi, daha inşaatı bitmeden 3 Mart 1894 depremiyle yerle bir olmuştu. Dönemin padişahı Sultan 2. Abdülhamid'in verdiği büyük destekle küllerinden doğan cami, 1912 yılında tamamlanarak kentin simgesi haline geldi.

Yakın tarihte de depremlerin hedefi olan cami, 2020 yılındaki Elazığ Sivrice merkezli depremde hasar görmüş ve onarılmıştı. Ancak asrın felaketi olarak nitelendirilen 6 Şubat 2023 depremlerine dayanamayarak tamamen yıkıldı. Şimdi ise çok daha güçlü ve modern bir mühendislikle geleceğe hazırlanıyor.

YERE 268 DEV KAZIK ÇAKILDI

Malatya Vakıflar Bölge Müdürü Adem Bacanlı daha önce yaptığı açıklamalarda, caminin aslına sadık kalınarak ancak depreme tamamen dayanıklı bir statik yöntemle yeniden inşa edildiğini açıkladı. Oluşturulan Bilim Kurulu'nun önerileri doğrultusunda caminin zeminine adeta bir kale inşa edildi.

İşte yeni Teze Cami'nin dayanıklılık şifreleri:

Zemin Güçlendirme: Caminin zeminine 25 metre boyunda ve 1 metre çapında tam 268 donatısız beton kazık çakıldı. Kazıklar için 5 bin 295 metreküp C-30 sınıfı beton kullanıldı.

Radye Temel ve Betonarme Duvarlar: Kazıkların üzerine sağlam bir radye temel atıldı. Caminin beden duvarlarında ise yüksek dayanımlı C-40 sınıfı beton kullanılıyor.

Hafifletilmiş Kubbeler: Eski yapıda taş olan kubbeler, deprem yükünü azaltmak amacıyla bu kez çelik olarak tasarlanıyor.

Çelik Zırhlı Minareler: Minarelerin iç kısmı çelik levhalarla güçlendirilirken, dışı yine eski estetiğini koruyacak taş kaplama olacak.

"DIŞI YİNE TAŞ, İÇİ BETONARME OLACAK"

Caminin tarihi dokusunun tamamen korunacağını vurgulayan Vakıflar Bölge Müdürü Adem Bacanlı, şu ifadeleri kullandı:

"Yapı tamamen betonarme ağırlıklı olacak ancak dış görünümünde eski halinin aynısı korunacak. Eskiyle yeni arasındaki fark; beden duvarlarındaki betonarme yapı, zemindeki radye temel ve kazıklar olacak. Dışı yine kesme taş olacak. Allah göstermesin, yeni depremlerle karşılaştığımızda yapımız çok daha güçlendirilmiş halde ayakta kalacak."

EZAN SESLERİ 2026'DA YENİDEN YÜKSELECEK

Malatya halkının hasretle beklediği tarihi camide çalışmalar tüm hızıyla sürüyor. Vakıflar Bölge Müdürlüğü'nün tüm imkanlarını seferber ettiği asırlık imar projesinin 2026 yılı içerisinde tamamlanması ve Teze Cami'den ezan seslerinin yeniden yükselmesi hedefleniyor.

ASLANTEPE HÖYÜĞÜ'NDE EZBER BOZAN KEŞİF: 3 BİN YILLIK ET FIRINI!

Türk Mutfağı Haftası resmi programında konuşan Malatya Büyükşehir Belediye Başkanı Sami Er, bu yılki etkinliklere damga vuran ve kentin gastronomi tarihini baştan yazan arkeolojik bulguyu paylaştı. UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alan Aslantepe Höyüğü’nde yaklaşık 3 bin yıllık, et yemeklerinin pişirildiği bir fırın ortaya çıkarıldığını belirten Başkan Er, şu ifadeleri kullandı:

"Bu önemli arkeolojik bulgu, Malatya'nın gastronomi geçmişinin yalnızca birkaç yüzyıla değil, binlerce yıllık kadim bir medeniyetin birikimine dayandığını göstermektedir. Aslantepe’den günümüze uzanan bu mutfak mirası, Malatya’nın yalnızca tarih ve kültür şehri değil, aynı zamanda ne kadar güçlü bir gastronomi merkezi olduğunun da en somut göstergesidir."

49 COĞRAFİ İŞARETLİ ÜRÜNLE EKONOMİK KALKINMA HAMLESİ

Malatya mutfağının tek bir malzemeden onlarca farklı lezzet çıkarabilen dünyada eşine az rastlanır bir yapıya sahip olduğunu vurgulayan Başkan Sami Er; kâğıt kebabından kiraz yaprağı sarmasına, sıkma köfteden ayranlı çorbaya kadar kentin 49 coğrafi işaretli ürünü bulunduğunu hatırlattı. Tescil süreci devam eden 6 ürünle birlikte bu sayının daha da artacağını belirten Er, yerel lezzetlerin korunmasının şehrin marka değerine ve turizm potansiyeline doğrudan katkı sağladığını ifade etti.

VALİ SEDDAR YAVUZ "2026-2027 YILLARINDA BÜYÜK BİR TURİZM ATAĞI BAŞLATIYORUZ"

Malatya Valisi Seddar Yavuz ise konuşmasında, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın eşi Emine Erdoğan’ın himayelerinde bu yıl 5.'si düzenlenen Türk Mutfağı Haftası'nın resmi temasının Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından "Bir Sofrada Miras" olarak belirlendiğini açıkladı.

Malatya’nın deprem sonrası ihya ve inşa sürecine dikkat çeken Vali Yavuz, esnafa ve kent ekonomisine büyük bir cansuyu olacak dev vizyonu şu sözlerle duyurdu:

"Büyükşehir Belediye Başkanımızla ve tüm sektör temsilcileriyle yaptığımız çalışmalarda, önümüzdeki 5 yıla ilişkin bir 'Turizm Şehri Malatya' vizyonu ortaya koyduk. Özellikle 2026 ve 2027 yıllarında büyük bir turizm atağı başlatma hedefimiz var. Deprem sonrası inşa ettiğimiz 13 bin 178 iş yerindeki esnaf kardeşlerimizin bu pastadan pay alabilmesi, kent ekonomisinin yeniden canlanabilmesi için turizm faaliyetlerine özel bir önem atfediyoruz."

MALATYA'NIN GASTRONOMİ GEÇMİŞİ 5 BİN 200 YILA DAYANIYOR

Malatya’nın yaklaşık 5 bin 200 yıllık köklü bir geçmişe sahip olduğunu, Selçuklu ve Osmanlı medeniyetlerinin esintileriyle harmanlanmış muhteşem bir gastronomi kültürü barındırdığını söyleyen Vali Yavuz, "Değerlerimizi tanıtmak, yaşatmak ve bundan ekonomik bir gelir elde etmek hepimizin ortak hedefidir. Malatyalı hemşehrilerimizin kendi kültürlerine sahip çıkma kararlılığını bizler de Valilik ve belediyeler olarak sonuna kadar destekleyeceğiz" dedi.

MALATYA TÜRK MUTFAĞI HAFTASI PROGRAMINDA NELER VAR?

T.C. Cumhurbaşkanlığı ve Emine Erdoğan Hanımefendi'nin himayelerinde, Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın desteğiyle hayata geçirilen etkinlikler Malatya'da dopdolu bir programla başladı. 21 Mayıs 2026 günü itibarıyla Çamlıca Restaurant'ta düzenlenen basın toplantısıyla start alan organizasyon, Malatya Nikah Sarayı'nda devam ediyor.

Halk oyunları gösterileri ve protokol karşılaması ile başlayan etkinlik zinciri kapsamında vatandaşları şu program bekliyor:

• İlçe Tanıtım Standları: Malatya'nın tüm ilçelerine ait yerel kültür ögeleri sergileniyor.
• Coğrafi İşaretli Ürünler Sergisi: Kentin tescilli lezzetleri yerinde tanıtılıyor.
• Malatya Mutfağı Workshop Etkinlikleri: Usta şefler eşliğinde Kaysefe Tatlısı ve yöresel lezzetlerin yapım atölyeleri düzenleniyor.

Etkinlikler hafta boyunca hem Malatya genelinde hem de Türkiye'nin dış temsilcilikleri aracılığıyla tüm dünyada eş zamanlı olarak kutlanmaya devam edecek.

KÖYLÜLER KABRİ TAŞIYACAKTI, O SÖZ HER ŞEYİ DEĞİŞTİRDİ

Yüzyıllardır Malatya'da dilden dile aktarılan anlatılara göre, Medişeyh Türbesi geçmişte Tohma Suyu’nun hemen kenarında bulunuyordu. Bir gün bölgede yaşanan büyük bir taşkın ve suların hızla yükselmesi, türbeyi sular altında bırakma tehlikesi yarattı. Durumu gören köy halkı, türbedeki kabri sel sularından kurtarmak ve başka bir yere taşımak için panikle harekete geçti.

Rivayete göre tam bu sırada ortaya çıkan kır atlı, aksakallı gizemli bir zat köylülere seslenerek şu tarihi sözü söyledi:

“KENDİNİ KURTARAMAYAN ŞEYH, ŞEYH DEĞİLDİR!”

Bu çarpıcı sözün ardından gizemli zat bir anda gözden kayboldu. Mesajı alan ve irkilen köylüler, türbeyi taşımaktan vazgeçerek evlerine döndü. Ertesi sabah bölgeye gelen köy halkı ise gözlerine inanamadı; coşkun akan Tohma Suyu bir gecede yatağını değiştirmiş ve türbenin metrelerce uzağına çekilmişti. Halk arasında bu olay, Seyyid Abdurrahman Gazi’nin bir kerameti olarak kabul edildi.

MEDİŞEYH (SEYYİD ABDURRAHMAN GAZİ) KİMDİR?

Peki, koca bir nehrin yönünü değiştirdiği yönündeki bu büyük efsaneyle anılan Medişeyh aslında kim? Tarihi kaynaklara göre türbede medfun olan zat, İslam tarihi açısından çok önemli bir yere sahip:

• Tabiîn-i Kiram Dönemi: Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed’in (s.a.s) sahabesini görmüş çok bahtiyar bir nesle aittir.
• Kökeni: Medine asıllıdır. Bu kökeninden dolayı bölge halkı tarafından kısaca "Medişeyh" (Medineli Şeyh) olarak anılmıştır.
• Anadolu Seferleri: Medine’den gelen İslam ordularıyla birlikte Anadolu seferlerine katıldığı ve bu topraklarda şehit düştüğü bilinmektedir. Peygamber Efendimizin temiz neslini (Seyyid) temsil etmesi nedeniyle kendisine asırlardır ayrı bir hürmet gösterilmektedir.

MEDİŞEYH TÜRBESİ NEREDE VE NASIL GİDİLİR?

İnanç turizmi doğrultusunda Malatya'ya ve Darende'ye gelenlerin en çok ziyaret ettiği noktalardan biri olan külliye; türbe ve cami olmak üzere iki ayrı bölümden oluşuyor. Ziyaret etmek isteyenler için konum bilgileri ise şu şekilde:

• Yol Tarifi: Medişeyh Türbesi ve Külliyesi, D-300 karayolu üzerinde yer almaktadır.
• Mesafe: Malatya'nın Darende ilçe merkezine 9 kilometre mesafededir.
• Konum: Eski adı Medişeyh, yeni adı Karşıyaka olan köy sınırları içerisindedir. Yol üzeri konumu sayesinde ulaşımı son derece kolaydır.

Coğrafyanın inançla, tarihin ise asırlık rivayetlerle buluştuğu Malatya'da, bu tarz anlatılar şehrimizin manevi derinliğini ve kültürel zenginliğini gösteriyor. Peki, siz bu asırlık hikâye hakkında ne düşünüyorsunuz? Aranızda Darende’deki Medişeyh Türbesi’ni ziyaret eden ya da büyüklerinden bu nehir hikayesini daha farklı duyanlar var mı?

Fikirlerinizi ve varsa bölgeye dair anılarınızı hemen aşağıdaki yorumlar kısmında bizimle paylaşın, bu kültürel mirası birlikte yaşatalım!

ERDİNÇ ÇAKIR’DAN UNUTULMAZ BAĞLAMA GÖSTERİSİ

Saygı duruşu ve İstiklal Marşı’nın okunmasıyla başlayan programda, Kuluncak Çok Programlı Anadolu Lisesi ve Halk Eğitimi Merkezi bünyesinde görev yapan bağlama öğretmeni Erdinç Çakır sahne aldı. Çakır’ın öğrencilerle birlikte hazırladığı ve büyük bir emeğin ürünü olan bağlama gösterisi, meydandaki coşkuyu zirveye taşıdı. Kuluncaklılar, çalınan kahramanlık türkülerine ve marşlara hep bir ağızdan eşlik etti.

ÖĞRENCİ VE ÖĞRETMENLERİN EMEĞİ AYAKTA ALKIŞLANDI

Günün anlam ve önemini belirten konuşmaların ardından, Kuluncaklı öğrencilerin ve öğretmenlerin haftalardır üzerinde titizlikle çalıştığı gösteriler sahnelendi. Şiirlerin okunduğu, spor ve halk oyunları gösterilerinin yapıldığı etkinlikte, gençlerin performansı izleyenlerden tam not aldı.

Büyük bir gurur ve heyecan dalgasına sahne olan 19 Mayıs kutlamaları, protokol üyelerinin programın hazırlanmasında emeği geçen öğretmen ve öğrencileri tebrik etmesi ve çekilen hatıra fotoğrafları ile son buldu.

İşte 19 Mayıs'ın yıldönümünde, gururla hatırlanması gereken o tarihi gerçekler:

SİVAS KONGRESİ’Nİ KURTARAN ŞEHİR: ALİ GALİP OYUNU NASIL BOZULDU?

Tarih yaprakları Eylül 1919’u gösterdiğinde, Kurtuluş Savaşı’nın rotasını çizecek olan Sivas Kongresi’nin toplanmasını engellemek isteyen İstanbul Hükümeti ve İngilizler kirli bir planı devreye soktu. Elazığ Valisi Ali Galip, Malatya’daki bazı aşiretleri silahlandırarak Sivas’ı basmak ve Mustafa Kemal’i tutuklamak üzere Malatya’ya geldi.

Ancak hesap etmedikleri bir şey vardı: Malatya halkının ve yerel idarecilerin dik duruşu.

Malatya’nın ileri gelenleri, vatansever subaylar ve halk, Mustafa Kemal’in yanında saf tuttu. Durumu haber alan Mustafa Kemal Paşa’nın Malatya üzerine askeri birlikler sevk etmesi ve kentteki sarsılmaz direnç karşısında Ali Galip, arkasına bakmadan Malatya’dan kaçmak zorunda kaldı. Malatya'nın bu tarihi duruşu, Sivas Kongresi’nin güvenle toplanmasını sağlayarak Milli Mücadele’nin önünü açtı. Gazi Mustafa Kemal Atatürk, bu kritik süreci ölümsüz eseri Nutuk’ta telgraf kayıtlarıyla ve isim isim aktararak Malatya detayı üzerinde genişçe durmuştur.

ATATÜRK’ÜN YANINDAKİ MALATYALI KOMUTANLAR

19 Mayıs’ta başlayan o kutlu yürüyüşün askeri ve siyasi dehaları arasında da Malatya kökenli kahramanlar başroldeydi.

Garp Cephesi Komutanı İsmet İnönü: Samsun’a çıkıştan kısa süre sonra Anadolu’ya geçerek Atatürk’ün en yakın silah arkadaşı olan, I. ve II. İnönü Savaşları'nın muzaffer komutanı ve Lozan Fatihi İsmet İnönü, aslen Malatya Arapkirli köklü bir aileye (Kürümoğulları) mensuptur.

Kel Ali (Ali Çetinkaya): Milli Mücadele’nin ilk kurşununu atanlardan, Atatürk’ün en güvendiği isimlerden biri olan ünlü komutan ve devlet adamı Ali Çetinkaya, aslen Malatya Pütürgeli bir ailenin evladıdır.

Albay Halit Bey (Akatlı): Ali Galip Olayı sırasında Malatya’da bulunan ve İstanbul’un emirlerini hiçe sayarak telgraf başında Mustafa Kemal’e sadakatini bildiren, direnişi örgütleyen yiğit bir subay olarak tarihe geçmiştir.

MİLİS KUVVETLER VE YEREL KAHRAMANLAR

Düzenli ordu kurulana kadar geçen süreçte Hacı Bedir Fırat, Reşat Efendi (Darıcalı) ve Şefik Bey gibi yerel liderler, Atatürk ile doğrudan telgraf irtibatı kurarak Malatya ve çevresinde güçlü milis kuvvetleri topladı. Bu güçler, hem Fransız işgal tehlikesine set çekti hem de iç isyanları bastırarak Güney ve Doğu cephelerinin güvenliğini sağladı.

BUGÜN MALATYA’NIN GURUR GÜNÜ!

19 Mayıs 1919'da Samsun'da parlayan bağımsızlık ateşi, Malatya'da hain planları yerle bir eden vatansever bir kaleye dönüştü. 19 Mayıs Atatürk'ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı vesilesiyle, başta Gazi Mustafa Kemal Atatürk olmak üzere, bu toprakları bize vatan kılan tüm kahramanlarımızı ve Malatyalı yiğitlerimizi saygı, minnet ve rahmetle anıyoruz.